|
BMT vā UNEYDS OITV/OITS bo‘yichā ikkinchi Õālqārî kînsultāsiya 1996 yildā «OITV/OITS bilān bîg‘liq bo‘lgān õālqārî bîshqāruv tāmîyillāri» hujjātini qābul qilgān. Hujjātning båshinchi bîshqāruv tāmîyilidā: «Dāvlātlār dāvlāt vā õususiy såktîrlārdā OITV/OITS bilān yashāydigān vā nîgirînlār guruhlāridā diskriminātsiyadān himîya qilādigān āntidiskriminātsiîn vā bîshqā muhîfāzā qînunlāri qābul qilsinlār yoki kuchāytirsinlār: shāõsiy hāyotning dāõlsizligini vā māõfiyligini tā’minlāsinlār», dåyilādi. Bîshqāruvning îltinchi tāmîyilidā «ÎITVni dāvîlāshning prîfilāktik jihātlāri bo‘yichā tågishlichā āõbîrît bårish, shuningdåk uni to‘liq bo‘lādigān dārājādā õāvfsiz vā sāmārāli dāvîlāsh» hāqidā fikr yuritilādi.
Åttinchi bîshqāruv tāmîyilidā «Dāvlātlār huquqiy qo‘llāb-quvvātlāsh õizmātlārini bārpî etish vā qo‘llāb-quvvātlāsh, ulār ÎITV bilān îg‘rigān vā ÎITSli båmîrlārni ulārning huquqlāri to‘g‘risidā õābārdîr qilishi, båpul yuridik õizmātlār ko‘rsātishi lîzim», dåyilādi.
Qînunchilikdā vā iqtisîdiy shārîitdāgi tāfîvutlār bilān birgā Mārkāziy Îsiyo dāvlātlāridāgi VSK vā āhîlining yaõshi himîya qilinmāgān guruhlāri duch kålāyotgān muāmmîlārdā dåyarli tāfîvutlār yo‘q. Yovqārāshlārgā qārshi kundālik kurāsh, õususiy vā jāmîāt hāyotidāgi stigmā vā kāmsitishlār, dāvîlānish uchun iqtisîdiy tānqislik, qo‘llāb-quvvātlāydigān tuzilmālārning yo‘qligi shulār jumlāsigā kirādi.
OITV/OITS kurāshning ilk bîsqichlāridā āyrim îmmāviy āõbîrît vîsitālāri, zārārlāngān kishilārni o‘limgā giriftîr qilādigān kāsāllik tārqātādigān õāvfli sklåtlār tārzidā båmîrlārni zîti āynigān îdāmlār sifātidā ko‘rsātdilār. OITV/OITS bilān kāsāllāngānlār – bîshqā îdāmlār qāndāy bo‘lsā, shundāy îdāmlārdir. Ulār jāmiyatdāgi hār qāndāy insîn kābi hurmātgā vā munîsib izzātgā lîyiq. Kishilār hār kim hām ÎITV qurbîni bo‘lib qîlishini tushungānlāridā edi, ulār bu kāsāllikkā uchrāgān îdām hāqidā bîshqāchā fikrdā bo‘lārdilār.
Ko‘pchilik ÎITVning qāndāy o‘tishi hāqidā åtārlichā āõbîrîtgā egā bo‘lmāydilār vā bu stigmā vā kāmsitish māvjudligining sābāblāridān biridir.
Båmîrlārgā båpul tibbiy yordām ko‘rsātish uchun ÎITS mārkāzidā îlingān sårtifikātni tāqdim qilish kårāk. Bu ulārning ÎITV stātusini îchib tāshlāydi vā tibbiy yordām ko‘rsātishdā rād jāvîb îlish õāvfini tug‘dirādi. Eng îddiy ijtimîiy huquqlārgā riîya qilishi vā hurmāt õususidā dîimiy kurāsh shungā îlib kålādiki, kishilār o‘z ÎITV stātusini bilishini õîhlāmāydi. Individuāl huquqlār vā māānfātlārini himîya qilādigān qînunchilik sāmārāli bo‘lishi uchun må’yorlārgā riîya qilmāslikkā muāyyan jāzîlār bårādigān tāqiqlîvchi elåmåntigā egā bo‘lishi kårāk, māsālān ishdān bo‘shātish (ish båruvchi, huquqni muhîfāzā qilish îrgānlāri, tibbiyot õîdimlāri tîmînidān vā h.k). Jāzîlāmāslik sāqlānib qîlār ekān, kāmsitish hîllāri dāvîm etāvårādi.
Qātîr māmlākātlārdā OITV/OITS bilān kāsāllāngānlārni qo‘llāb-quvvātlāydigān nîdāvlāt-nîtijîrāt tāshkilîtlāri (NNT) tuzilgān.
O‘qituvchining quyidāgi mātåriāllārdān fîydālānib vā fāîl shākldā māshg‘ulît o‘tkāzishi, OITV/OITSli båmîrlār turmush fāîliyatini, ehtiyojlāri vā ishînchlārini tushunishgā qārātilgān, ulārgā yordām bårishdā birinchi qādām hisîblānādi.
ÎITVni yuqtirib îlgān yoki ÎITS bilān kāsāllāngān kishilār o‘z hāyotidā ko‘pginā muāmmîlārgā duch kålishi tābiiy. Bu muāmmîlār esā ulārni ijtimîiy hāyotning turli sîhālāridān chåtlāshishgā mājbur qilishi mumkin. Ya’ni ātrîfdāgi kishilār tîmînidān tushunilmāslik vā ulār tîmînidān chåtlātirilishdān qo‘rquv hissi kāsāllikni yuqtirgān îdāmlārni shundāy qārîrgā kålishgā mājbur qilādi. Hāqiqātān hām, bārchā dāvlātlārdā ÎITVni yuqtirgān vā ÎITS bilān kāsāllāngānlārgā nisbātān kuchli stigmātizātsiya vā huquqiy kāmsitishlārni ko‘plāb uchrātish mumkin.
Hār qāndāy jāmiyatdā kāsāllāngān båmîrlārgā ātāylāb yomîn munîsābātdā bo‘lish vā ulārni huquqiy kāmsitishning sālbiy tā’sirini tushuntirish ishlāri îlib bîrilishi vā ulārni qo‘llāb-quvvātlāsh hāmdā himîya qilish yuzāsidān chîrā-tādbirlār îlib bîrilishi shārt. OITV/OITSgā chālingānlārni ulār hām bîshqālār kābi āsîsiy insîniy huquqlārgā egā ekānligi vā bu huquqlārdān fîylānishlāri mumkinligigā ishîntirish lîzim.
OITV/OITSgā chālingān îdāmlār ruhiy ko‘māk bîrāsidā mutāõāssis yordāmigā, shuningdåk, muāyyan tibbiy ehtiyojgā muhtîj bo‘lādilār. Shuning uchun îdāmlārgā, āyniqsā yoshlārgā bundāy g‘āmõo‘rlik qilish vā ulārning shu kābi ehtiyoj vā zāruriyatlārini tā’minlāsh uchun mās’uliyatni o‘z zimmālārigā îlishni o‘rgātish zārur. Bundāy îdāmlārni mutāõāssisgā yo‘llāsh kāttā āhāmiyatgā egā. Chunki mutāõāssislār båmîrlārgā ulārning îilālāridā OITV/OITS bilān bîg‘liq o‘z g‘āmlārini unutish, kāsāllik tāmg‘āsi vā bîshqā stråsslārdān õālîs bo‘lishgā yordām bårādilār.
ÎITVgā tåkshiruvdāno‘tgānbåmîrlārsirtutilādimi?
Hā, bu hāqdā fāqāt båmîrning o‘zigāginā bildirilādi vā uning bîshqā qārindîsh-urug‘lāri vā tānish-bilishlārigā bu sir āytilmāydi. Shifîkîr båmîr bu dārd bilān qāndāy yashāsh lîzimligi bîrāsidā bārchā ko‘rsātmālārni muhîkāmā qilishi lîzim. Båmîrgā kînsultāsiya bårāyotgāndā båmîrni tushungān hîldā undāgi stråss, båzîvtālikni ångish uchun nimālār qilishi kårākligini vā o‘z āhvîlini yaõshilāsh uchun nimālār qilishi lîzimligini tushuntirishi kårāk. Hāttî båmîr bu ko‘rsātmālār ungā kårāksiz ekānligini, u bāribir bulārgā āmāl qilmāsligini āytgānidā shifîkîr bu hāqdā gāpirishi shārt. Shuningdåk, shifîkîr båmîrgā bu kāsāllikni bîshqālārgā yuqtirmāsligi uchun nimālār qilishi lîzimligini ālbāttā tā’kidlāshi lîzim. Āyniqsā, bîshqālār bilān jinsiy ālîqā qilmāsligi hāmdā hîmilādîr bo‘lmāsligi hāqidā ālîhidā tā’kidlāsh shārt.
Bu bîrādā butun dunyodā kāsāllikkā chālingānlārni guruhiy qo‘llāb-quvvātlāsh yordāmi tāshkil etilgān. Jumlādān ulār ÎITS epidåmiyasigā chālingān îdāmlārning muāmmîlārini yåchishgā ko‘māk bårādilār. Hār qāndāy guruhning āsîsiy õususiyati –muāmmîsi umumiy bo‘lgān vā bu muāmmîni yåchishgā urināyotgānlārni birlāshtirishdān ibîrāt. Bu guruhlār turli õil tāshkilîtlārning ÎITVni yuqtirgān õîdimlāri yoki fārzānd kutāyotgān ÎITVsi musbāt bo‘lgān āyollār guruhi bo‘lishi mumkin.
Guruhiy jārāyonlār fîydāli bo‘lishi vā råjālāshtirilgān ishlārning nātijāsi bo‘lishi uchun guruhlārni mā’lum bir guruhgā ko‘prîq fîydā kåltirā îlādigān māõsus måtîdikālārgā āsîslāngān hîldā tuzish lîzim. ÎITVgā chālingān kishilārgā yordām bårādigān guruhlārni 3 turgā ājrātish mumkin:
Qo‘llāb-quvvātlāsh guruhi – ÎITVgā chālingān kishilārgā ulārning muāmmîlāri hāqidā kårākli mā’lumîtlār îlishgā yordām bårish, shuningdåk, ulārning muāmmîsini åchishdā shāõsiy tājribālārini o‘rtîqlāshish. Bundāy guruhning o‘zigā õîsligi shundāki, tāshkilît uchun jāvîbgārlik vā uchrāshuvlārni uyushtirish guruh ishtirîkchilārigā emās, bālki mutāõāssisgā yuklātilādi. Bundāy guruhlār āsîsān inqirîz hîlātidā (haddān tāshqāri siqilib) yurgān kishilār uchun fîydālidir. Āgār hududdā ÎITVgā chālingān fāîl kishilār bo‘lmāsā, fāqāt guruhiy qo‘llāb-quvvātlāsh îrqāliginā îdāmlārgā yordām bårish mumkin. Bundāy guruhlārni rivîjlāntirish uchun bîshqāruvchi ishtirîkchilārning råāl ehtiyojlārini hisîbgā îlishi zārur.
O‘zārî yordām guruhi hām õuddi shu usuldā o‘tkāzilādi. Uning ājrālib turuvchi tîmîni guruh ishi uchun jāvîbgārlik vā uchrāshuvlārni uyushtirish mutāõāssisgā emās, bālki ÎITV bilān yashāyotgān guruh ishtirîkchilārigā yuklātilādi. Bundāy guruhlār fāqāt ÎITVsi musbāt bo‘lgān fāîllār hārkāti bilānginā tuzilishi mumkin. Bundāy guruhdā bîshqāruvchining o‘rnini guruh ā’zîlāridān chiqgān, guruhiy qîidālārgā riîya qilinishini kuzātib bîruvchi fāsilitātîr bîsishi mumkin. Imkîniyatgā qārāb, ishtirîkchilārning shāõsiy muāmmîlārini guruhiy o‘zārî yordām îrqāli åchilādi. Bundāy guruh ishining muvāffāqiyati guruhdāgi fāîllārning sîni, ulārning mîtivātsiya vā ko‘nikmālārigā bîg‘liqdir.
Bugungi kundā OITV/OITSni rādikāl dāvîlāsh – pātsiånt to‘liq dāvîlānishi vā yåchimsiz håch bir muāmmîninig qîlmāsligidān ibîrātdir. Hîzirgāchā, îrgānizmdāgi ÎITVni to‘liq yo‘qîtish uchun zārur bo‘lgān dîri-dārmîn vîsitālārining ishlāb chiqilmāgānligigā qārāmāsdān, ÎITVni yuqtirgānlār vā ÎITS bilān kāsāllāngānlār hîzirgāchā bu virusni yo‘qîtishgā vā kāsāllikdān qutulishgā umid bîg‘lāmîqdālār.
OITV/OITSni dāvîlāsh kîmplåks māqsādlār āsîsidā kåchishi kårāk: bulār immun tānqisligini kåltirib chiqāruvchi îrgānizmdāgi virus miqdîrini kāmāytirish, virusning ko‘pāyishigā imkîn bårmāslik, immun funktsiyalārni sāqlāsh yoki tiklāsh, îppîrtunistik viruslārni yo‘q qilish yoki dāvîlāshdān ibîrāt.
|
