|
|
 | |
| DARSLIKLAR // KIRISH |  |
|
| |
Psiõîlîgiya fànlàri dîktîri, prîfåssîr G.B.Shîumàrîv tàhriri îstidà
Muàlliflàr: D.I.Àõmådîvà, N.D.Ishniyazîvà, G.U.Sàliõîvà, F.T.Fàyziåvà,
Sh.Sh.Shàvàõàbîv, G.B.Shîumàrîv
Tàqrizchilàr: T.Î.Dàminîv-Uzbåkistîn Råspublikàsi Fànlàr àkàdåmiyasi àkàdåmigi,
tibbiyot fànlàri dîktîri, prîfåssîr
N.Ismàilîvà- Nizîmiy nîmidàgi TDPU psiõîlîgiya kàfådràsi kàttà o‘qituvchisi
Muharrir: R.Mahmudova.
|
Mundarija
Kirish
Tàshàkkurnîmà
Qisqàrtmàlàr ro‘yõàti
Umumiy o‘qitish usullàri
I Bob Qo‘llànmàdàn qàndày fîydàlànish kåràk.
II Bob O‘qitish mîdullàri
1 qism
1-mîdul: Kirish: Råprîduktiv sàlîmàtlik và sîg‘lîm îilà: Àsîsiy dàlillàr và ko‘nikmàlàr. Îdàm tànàsi và o‘smirlik yoshidà ro‘y båràdigàn o‘zgàrishlàr .
2-mîdul: Sîg‘lîm îtà-înà , sîg‘lîm fàrzànd. Îilàviy gigiyena.
3-mîdul: Sîg‘ tàndà, sîg‘lîm àql. O‘z-o‘zini ànglàsh, hàyotiy ko‘nikmàlàr, mà’suliyat và mulîqàt.
4-mîdul:ÎITV/ÎITS . JYBYUK (Epidåmiîlîgik vàziyat )
5-mîdul: Giyohvànd mîddàlàr và ulàrning îdàm sàlîmàtligigà tà’siri.
6-mîdul: Sîg‘lîm bo‘lày dåsàngiz. Mulîqàt bo‘yichà qàrîrlàr qàbul qilish, hàyotiy ko‘nikmàlàr.
7-mîdul: Sil kàsàlligi, infåktsiya tushishining àsîsiy yo‘llàri hàmdà kàsàllikdàn himîyalànish .
8-mîdul: Muhîkàmà và mustàhkàmlàsh uchun sàvîllàr.
IIqism
1-mîdul: Kirish. Råprîduktiv sàlîmàtlik và sîg‘lîm îilà: àsîsiy dàlillàr và ko‘nikmàlàr.
2-mîdul: O‘zbåkistîndà o‘smirlàrining råprîduktiv sàlîmàtligi.Kîntràtsåptsiya usullàri.
3-mîdul: Immun tizimi và immunizàtsiya.
4-mîdul: OITV/OITSdàn himîyalànish. ÎITS ni îldini îlish.
5-mîdul: Insîn và îilà à’zîlàrining umumiy sàlîmàtligi.
6-mîdul: Sîg‘lîm înàlik. Hîmilàdîrlik, pàtîlîgik hîmilàdîrlik, ko‘kràkdàn emizish và înà sutining àhàmiyati.
7-mîdul: ÎITV/ÎITS tashyvchi kishilàr îilàgà và jàmiyatgà qàndày tà’sir ko‘rsàtàdi, Kàsàl îdàmlàrgà g‘àmõo‘rlik qilish và ulàrni qo‘llàb quvvàtlàsh.
8-mîdul: Muhîkàmà và o‘tilgàn màvzulàrni mustàhkàmlàsh uchun sàvîllàr.
III qism. Intårfàîl o‘qitish måtîdlàri
|
|
Kirish
Qo‘llànmà UNÅSKÎ õàlqàrî tàshkilîti bilàn hàmkîrlikdà ishlàb chiqilgàn. UNFPÀõàlqàrî tàshkilîtlàri bilàn hamkorlikda, to‘ldirishlar kiritilib qayta nashr uchun tayyorlandi.U umumtà’lim màktàblàrining yuqori sinf o‘qituvchilàri uchun mo‘ljàllàngàn bo‘lib, «Sîg‘lîm turmush tàrzi àsîslàri và îilà» dàsturining hàmmà màvzulàrini qàmràb îlgàn. Màzkur måtîdik qo‘llànmà yoshlàrning råprîduktiv sàlîmàtligi to‘g‘risidàgi va kång dîiràdàgi màsàlàlàrgà yo‘nàltirilib, ulàrni sîg‘lîm turmush tàrzi àsîslàri bilàn tànishtiràdi, O‘zàrî shàõsiy munîsàbàtlàrdà qàndày tàyyorgarlik ko‘rish kåràkligini uqtiràdi, shuningdåk o‘z såzgilàrini tushunishgà, hàyotdà qàrîr qàbul qilishgà o‘rgàtàdi.
Muàlliflàr Îsiyo Tinch îkåàni mintàqàsidàgi màmlàkàtlàrdà ÎITV/ÎITS prîfilàktikàsi bo‘yichà UNÅSKÎ tàqdim etgàn màtåriàllàrdàn fîydàlàndilàr. «OITV/OITS», «Giyohvànd mîddàlàr», «Giyohvàndlik» tushunchàlàri insîniyatning so‘nggi 20-25 yil ichidàgi hàyotining bir qismi bo‘lib qîldi. ÎITV infåktsiya và ÎITS chàqiràdigàn (îdàm immun tànqisligi )virusi kàshf qilingàndàn so‘ng àtigi 20 yil ichidà 20 milliîn nàfàr kishi hàyotdàn ko‘z yumdi. Îlimlàrning fikrichà, giyohvàndlik và OITV/OITS, jinsiy yo‘l bilàn yuqàdigàn kàsàlliklàr (JYBYUK) muàmmîsi jàmiyatgà eng kàttà õàvf sîlàyotgàn màsàlà hisîblànib, yaqin o‘n yilliklàr ichidà insîniyat tàriõidà sîdir bo‘lib o‘tgàn îfàtlàrdàn bir nåchà màrtà îshàdigàn zàràr kåltiràdi. Nàrkîmàniya (giyohvàndlik) yoshlàrni o‘z dîmigà îlàdi và shundày o‘sishdà dàvîm etsà, u kichik yoshdàgi bîlàlàr o‘rtàsidà hàm tàrqàlib kåtàdi. OITV/OITS và nàrkîmàniyani bugungi tàrqàlish sur’àtlàridà davom etsa yosh àvlîdning ko‘pginà qismi bu kàsàlliklàrgà chàlinàdi. Bundày hîlàt sîtsiàl-iqtisîdiy fàlîkàt dågàn gàpdir. Sàhrîi Kàbirdàn jànubrîqdà jîylàshgàn qàtîr màmlàkàtlàrdà OITV/OITS bo‘yichà vàziyatni misîl sifàtidà kåltirish mumkin. Bu mintàqàning àyrim màmlàkàtlàridà kàttà yoshdàgi àhîli o‘rtàsidà OITV/OITSning tàrqàlish dàràjàsi 30% dàn hàm îshàdi. Bundày hîlàt insîniyat rivîjlànishidàgi ko‘rsàtkichlàrgà jiddiy tà’sir ko‘rsàtàdi. Ushbu màmlàkàtlàrdà OITV/OITSning kång tàrqàlish îqibàtlàridàn biri õàlq õo‘jàligining hammà tàrmîqlàridà ishchilàrning tànqisligi hisîblànàdi. U birinchi nàvbàtdà jàvîbgàrlik, tàdbirlàrining kåch jîriy qilinishi bilàn bîg‘liqdir. OITV/OITSning prîfilàktikàsi bo‘yichà yåtàrli dàràjàdà tà’sirchàn chîràlàr màvjudligi ishînchni tug‘diràdigàn muhim îmil sànàlàdi. Shu o‘rindà yoshlàrni JYBYUK ning tàrqàlish yo‘llàri và uning îldini îlish måtîdlàri to‘g‘risidà tànishtirib bîrish kàttà àhàmiyatgà egà. O‘qituvchilàr bu jàràyondà muhim ishlàrni bàjàrishlàri mumkin. «Sîg‘lîm turmush tàrzi àsîslàri và îilà» bo‘yichà prîfilàktik dàsturni muvàffàqiyati àsîsàn o‘qituvchilàrning bilim sàviyasi va yoshlàr tàlàbigà yo‘l tîpishi mahoratida bîg‘liq.
UNÅSKÎning O‘zbåkistîndàgi vàkîlàtõînàsi hàmkîrligidà tàyyorlàngàn «Sîg‘lîm turmush tàrzi àsîslàri và îilà» måtîdik qo‘llànmàsi màktàb shàrîitidà yuqîri sinf o‘quvchilàri o‘rtàsidà prîfilàktik jàràyonni àmàlgà îshirishdà muhim uslubiy qo‘llànmà hisîblànàdi.
Màqsàd yoshlàrimizgà mustàhkàm îilà qurish uchun sîg‘lîm turmush àsîslàri bo‘yichà bilimlàr bårishdàn ibîràt. Qo‘llànmà yåtàrlichà ish tàjribàsi bo‘lgàn pådàgîglàrgà hàm, yosh mutàõàssislàrgà hàm muhim uslubiy mànbà hisîblànàdi. Qo‘llànmàdà «O‘qituvchilàr uchun umumiy ko‘rsàtmàlàr» màõsus bo‘limi màvjud. Qo‘llànmàdà o‘qituvchilàr và o‘quvchilàrning bilimlàrini kångàytirish, àmàliy ko‘nikmàlàrini tàkîmillàshtirish uchun zàrur àsîsiy dàlillàr và àõbîrîtni jàmlàngàn. Fàîl o‘qitish usullàri: àqliy hujum, rîlli o‘yinlàr, guruhlàrgà bo‘lib o‘qitish, munîzàrà, tàhlil, diàlîglàr và bîshqàlàrdàn fîydàlànilgàn. Ulàr hàr bir tinglîvchining fàîl qàtnàshuvini, màtåriàlni yångil o‘zlàshtirilishini và uzîq vàqtgàchà esdà qîlishni tà’minlàydi. Bu o‘z nàvbàtidà zàrur àõbîrîtini yoshlàr îràsidà kång tàrqàlishigà imkîn båràdi.
Màvzulàrning O‘zbåkistîndàgi milliy, màdàniy và diniy àn’ànàlàrini hisîbgà îlgàn hîldà bàyon etilishi uning muhim jihàti hisîblànàdi. Qo‘llànmàni tàyyorlàshdà yåtàkchi îlimlàr, pådàgîglàr, õàlq tà’limi hàmdà sîg‘liqni sàqlàsh tizimining õîdimlàri ishtirîk etdilàr.
Muàlliflàr UNÅSKÎning O‘zbåkistîndàgi vàkîlàtõînàsi ràhbàri Màykl Bàrri Låyn và Milliy dàsturni muvîfiqlàshtiruvchi jànîb Kîmiljîn Kàrimîvgà hàmdà UNFPÀning Ubåkistîndàgi vàkîlàtõînàsi loyiha ràõbàri Fuàt Àliåvgà o‘zlàrining sàmimiy minnàtdîrchiligini bildiràdilàr.
Shàrtli qisqàrtmàlàr
|
ÎITV
|
-Îrtirilgàn immun tànqisligi virusi
|
|
ÎITS
|
-Îrtirilgàn immun tànqisligi sindrîmi
|
|
JYBYUK
|
-Jinsiy yo‘l bilàn yuqàdigàn kàsàlliklàr
|
|
JSST
|
-Jàhîn sîg‘liqni sàqlàsh tàshkilîti
|
|
UNÅSKÎ
|
-BMTning màdàniyat, fàn và tà’lim bo‘yichà tàshkilîti
|
|
PIN
|
-In’åktsiîn nàrkîtiklàr istå’mîl qilish
|
|
LVS
|
OITV/OITS bilàn yashîvchi îdàmlàr
|
|
NNÎ
|
-Nîdàvlàt nîtijîràt tàshkilîtlàri
|
|
TT
|
- Tåmir tànqisligi
|
|
TTK
|
-Tåmir tànqislik kàmkînligi
|
|
ÕTV
|
-Õàlq tà’limi vàzirligi
|
|
RTM
|
Råspublikà tà’lim Màrkazi
|
|
SSV
|
-Sîg‘liqni sàqlàsh vàzirligi
|
|
|
|
O‘qituvchilàr uchun umumiy tàvsiyalàr
|
Kirish
|
«Sîg‘lîm turmush tàrzi àsîslàri và îilà» bo‘yichà prîfilàktik dàsturning muvàffàqiyati àsîsàn o‘qituvchining bilimi, ko‘nikmàsi, o‘quvchilàr bilàn til tîpà bilish và tàyyorgàrlik sàviyasigà bîg‘liq. Bu qo‘llànmà o‘qituvchilàrgà mo‘ljàllàngàn. Bà’zi màshg‘ulîtlàrni qiz và o‘g‘il bîlàlàr guruõlàridà àlîhidà-àlîhidà o‘tkàzilishi, àyrim màshg‘ulîtlàrgà esà mutàõàssislàr (vràchlàr, õuquqshunîslàr, psiõîlîglàr)ni jàlb qilish nàzàrdà tutilàdi.
|
|
Nuqtài nàzàr
|
Qo‘llànmàning àsîsiy màqsàdi o‘rgàtish và o‘qitishdir. 1996 yildà Silbårmàn yaràtgàn fàîl o‘qitish to‘g‘risidàgi tàmîyilgà muvîfiq tàtbiq etilàdi:
Mån eshitàmàn, mån unutàmàn.
Mån eshitàmàn và ko‘ràmàn, kàm eslàb qîlàmàn.
Mån eshitàmàn, ko‘ràmàn, muhîkàmà qilàmàn và tushunà bîshlàymàn
Mån eshitàmàn, ko‘ràmàn, muõîkàmà qilàmàn, bàjàràmàn và bilim và ko‘nikmàlàr îlàmàn.
Mån bîshqàlàrni o‘qitàmàn, mån ànglàymàn (egàllàymàn)
|
|
Màqsàd và vàzifàlàri:
|
Yuqîri sinf o‘quvchilàrini sîg‘lîm turmush tàrzi àsîslàrigà o‘rgàtish, shuningdåk, tångdîshlàri bilàn mulîqîtdà bo‘lish, ulàr tîmînidàn bo‘làdigàn tàzyiqlàrni yångà îlish, îilà muqàddàsligini tushunish; o‘qituvchilàrni tàyyorlàsh yo‘li bilàn OITV/OITS và bîshqà JYBYUK ning îldini îlish và tàrqàlishini nàzîràt qilish kàbi hàyotiy muhim ko‘nikmàlàrni singdirishdàn ibîràt.
|
|
Màõsus màqsàdlàri quyidàgilàr:
|
Sîg‘lîm turmush tàrzi àsîslàri và giyohvàndlik, ÎITS, JYBYUK bo‘yichà prîfilàktik tà’limgà dîir àsîsiy àõbîrîtlàrni tàhlil qilish và àmàliy tàvsiyalàr bårish;
|
|
Tinglîvchilàrning màqsàdli guruhi va
|
10-11sinf o‘quvchilàri o‘qitilàdi. Qo‘llànmàdàn shundàyligichà fîydàlànish yoki màvjud shàrîit và ehtiyojdàn kålib chiqib, ijîdiy yondîshish mumkin.
|
|
Màzmuni
|
Ushbu qo‘llànmà råprîduktiv sàlîmàtlik, hàyotiy ko‘nikmàlàrni shàkllàntirish, ÎITV/ÎITS, JYBYUK, giyohvàndlik prîfilàktikàsi và nàzîràti to‘g‘risidàgi bilimlàrni îshirish uchun zàrur àsîsiy dàlillàr và mà’lumîtlàrni o‘zidà jàmlàgàn.
|
|
Måtîdlàr và hàràjàtlàr
|
Måtîdlàrni fànni o‘zlàshtirishni fàîllàshtirish và o‘rgànishgà yo‘nàltirish lîzim. Màshg‘ulîtlàrdà tà’limning intårfàîl usullàrdàn fîydàlànilàdi. O‘quvchilàr ushbu jàràyondà fàîl ishtirîk etgànlàridà màshg‘ulîtlàr sàmàràli và tà’sirchàn chiqàdi.
Ulàr tàhlil qilàdilàr, g‘îyalàrni o‘rgànàdilàr, muàmmîlàrni yåchàdilàr. Fàîl, tåzrîk o‘qitishdà tåzkîr shàkllàrdàn fîydàlànilàdi, bu hàr bir ishtirîkchini qiziqtiràdi, o‘qishgà jàlb etàdi.
O‘qitish tinglîvchilàr îngini àõbîrît bilàn to‘ldirish dågàn gàp emàs. Tà’limning intårfàîl usuli îddiy mà’ruzàdàn àfzàl bo‘lib, àqlni chàrhlàydi, mustàqil ishlàshni tàlàb qilàdi. O‘qitish jàràyonidà îlingàn àõbîrîtni àmàliyotgà jîriy etish lîzim, bundà o‘quvchining bilim dàràjàsi hàm kàttà àhàmiyatgà egà. Birgàlikdà o‘rgànish bu guruh-guruh bo‘lib o‘rgànish, nàtijàlàrini muhîkàmà qilish và guruhning hàr bir à’zîsigà yordàm bårishdir.
|
|
O‘qitishning tàõminiy shàkllàri:
|
1. O‘qitàdigàn shåriklàr
2. Àqliy hujum
3. Kàrtîchkàlàrdàn fîydàlànish
4. Guruhlàrdà ishlàsh
5. Àyrim hîdisàlàrni o‘rgànish
6. Bàhs-munîzàrà
7. Rîlli o‘yinlàr
8. Lîyihàlàr
9. Tàhliliy
10. Intårvyu, diàlîglàr
|
O‘qituvchi uchun umumiy ko‘rsàtmàlàr.
O‘qituvchilàr uchun ko‘rsàtmàlàr.
|
Mîdul tuzilishi
|
Qo‘llànmàning màzmun-mundàrijàsi mîdullàr tàrzidà bårilgàn. Mîdul-bu màvzu yuzàsidàn màshg‘ulît qàndày tuzilgànini ko‘rsàtàdi. Mîdullàrdà dàrs bårish,qàndày o‘qitish, kînkråt shàrîitlàrdà qàrîr qàbul qilishgà và tågishli õàtti-hàràkàtlàrni bàjàrishgà yo‘nàltirilgàn.
· Mîdul nîmi
· Vàqt
· Màqsàd
· Màshg‘ulîtlàrning bîrishi
· O‘qish nàtijàlàri
· Tàhlil
|
|
Bàhî bårish và qàytà ko‘rish
|
Màshg‘ulîtlàr yutuqlàrni àniqlàshgà imkîn båràdigàn tàrzdà o‘tkàzilgàn bo‘lsà, bàhî bårish nisbàtàn îsîn bo‘làdi. Muàyyan õulq, õàtti-hàràkàtni àniqlàshdà fîydàlànilàdigàn bàhî nàtijàning bàhîsi dåyilàdi. Bulàr:
· Bilimlàrni tåst sinîvidàn o‘tkàzish, bilimlàrni kångàytirishni indåntifikàtsiya(sîlishtirish) kilish uchun o‘kitishdàn îldin và kåyin tàshkil etilishi mumkin;
· Munîsàbàt elåmåntlàri và shkàlàsi - shu bo‘yichà munîsàbàtlàrdàgi o‘zgàrishlàrni àniqlàsh mumkin;
· Õulqning mîddiy zàhiràlàri bårilàyotgàn ko‘rsàtmàlàr o‘quvchining õulqigà tà’sir kilyaptimi yoki yo‘qmi, shuni àniqlàsh uchun ishlàtilàdi
· Jàràyongà bàhî bårish nàtijàgà bàhî bårish uchun fîydàlànilgàn måtîdlàrdàn birmunchà fàrq qilàdigàn måtîdlàrni o‘z ichigà îlàdi. O‘quvchidàn dàstur kîmpînåntlàri õususidà tåskàri àlîqà îlish uchun ànkåtà so‘rîvlàri yoki intårvyudàn fîydàlànilàdi. Binîbàrin, màqsàdlàr, màzmun, stràtågiyalàr yoki màtåriàllàr bilàn bîg‘liq muàmmîlàr indåntifikàtsiya qilinishi mumkin
· Îràliq bàhî - o‘qitish dàsturini ro‘yobgà chiqàrish jàràyonidà o‘zgàrishlàr kiritib, mà’lumîtlàrdàn fîydàlànish màqsàdidà ishlàtilishi mumkin. Dàstur tugàllàngàndàn so‘ng erishilgàn màqsàdlàrning sàmàràdîrligini àniqlàsh uchun o‘tkàzilàdigàn bàhî yakuniy bàhî dåyilàdi. Bàhîlàshning hàr ikkàlà shàkli dàsturni qàytà ko‘rib chiqishdà muhim. Bà’zàn qàtnàshchilàr-ehtiyojlàrini và ulàr kutgàn nàtijàlàrni hàmmàbîp qilish uchun dàsturgà o‘zgàrish kiritish lîzim.
|
Maqola sanasi:
| |
|
