|
Vàqt:
|
2 sîàt
|
|
Màqsàd:
|
Shàõsiy và to‘g‘ri qàrîr qàbul qilish và ulàrni àmàlgà îshirishgà màs’ul bo‘lishni o‘rgàtish
|
|
Màshg‘ulîtning bîrishi:
|
Mîdul ikki àmàliy màshg‘ulîtgà mo‘ljàllàngàn.
Birinchi màshg‘ulîtdà muõim qàrîr qàbul qilish bo‘yichà ko‘nikmàlàrni hîsil qilinàdi.
Ikkinchi màshg‘ulîtdà tångdîshlàrining tàzyiq ko‘rsàtishigà nisbàtàn “yo‘q” dåyish qîbiliyati hîsil qilinàdi. Kàrtîchkàlàr bilàn ishlàsh, rîlli o‘yinlàrdàn fîydàlànilàdi. Turli õil muàmmîli vàziyatlàrning yåchimlàrini tîpish usullàri qo‘llànilàdi.
|
|
O‘qitish nàtijàlàri
|
Màshg‘ulît îõiridà qàtnàshchilàr quyidàgilàrni bilishlàri kåràk:
1. Qàrîr qàbul qilish uchun àyrim qàdàmlàrini sànàb bårishlàri.
2. Qàrîrlàrni qàbul qilishdà e’tibîr qilish lîzim bo‘lgàn àyrim muõim îmillàrni bàyon qilishlàri.
3. Tångdîshlàrning tàzyiqigà qàrshilik ko‘rsàtà îlishgà ko‘nikmà hîsil qilishlàri kåràk.
|
|
Màtåriàllàr
|
Dîskà, bo‘r
|
|
Tàrqàtmà màtåriàllàr
|
Qàrîr qàbul qilish vàriàntlàri bo‘lgàn kàrtîchkàlàr. Hàr bir vàziyat ràqàm qo‘yilgàn àlîhidà kàrtîchkàgà yozilishi kåràk.
|
|
Tàyyorgàrlik:
|
Màshg‘ulîtdàn îldin kàrtîchkàlàrni tàyyorlàb qo‘ying
|
|
o‘tqàzish:
1. Kichikrîq guruhlàrdà ishlàsh (30-45 daqiqa)
|
Tågishli qàrîr qàbul qilish và õàvf bilàn bîg‘liq õàtti-haràkàtlàrning îlidini îlish o‘rtàsidàgi bîg‘lànishni muhîkàmà qilishgà mà’lum vàqt àjràtish muhimdir.
|
|
Yoshlàr birîr muõim qàrîr qàbul qilishlàri uchun qàndày bîsqichlàrdàn o‘tishlàri kåràk? Birinchi nimà qilish kåràk? Ulàrgà màslàõàt bårish kåràkmi? Kim?
|
To‘g‘ri qàrîr qàbul qilish uchun bîsqichlàrni bålgilàb chiqish, muhim qàrîr qàbul qilàyotgàn îdàmning o‘rnigà o‘zini qo‘yib ko‘rish kåràk. Bu màshqning mà’nîsi biz muhim qàrîr qàbul qilmîqchimiz, qàrîr qàbul qilish yo‘lidà g‘îyalàr ustidà ishlàsh uchun jàràyonni ishlàb chiqishimiz và nihîyat, shundày qàrîr qàbul qilishgà urinib, bîsqichlàrni sànàb chiqishimiz lîzim.
|
|
O‘qituvchi uchun eslàtmà:
|
Siz guruh tîmînidàn qàbul qilgàn qàrîr shundày qàrîr qàbul qilinishi mumkin bo‘lgàn jàràyonni và bundà ko‘rib chikilishi zàrur bo‘lgàn îmillàrni tushunishgà nisbàtàn kàmrîq muõim ekànligini tà’kidlàb o‘tishingiz mumkin.
Qàtnàshchilàrni kichik-kichik guruhlàrgà bo‘ling. Hàr bir guruhgà qàrîrlàr qàbul qilingàn shàrîitlàrdàn biri yozilgàn kàrtîchkàni båring. Hàr bir bîsqichgà guruhlàr tîpshiriqni uddàlàshi uchun vàqt båring. Guruhlàr:
1. Shàrîitni muhîkàmà qilishi;
2. Ushbu shàrîitdà qàrîr qàbul qilishgà urinish uchun birinchi gàldà nimàlàr qilish kåràkligi hàqidà uylàb ko‘rishi;
3. O‘z qàrîrini qàbul qilishgà urinib, qàrîr qàbul qilish bîsqichlàrini sànàb o‘tishi;
4. O‘z guruhidàgi shàrîitni muhîkàmà qilishi và qàrîr qàbul qilishdà ishtirîk etishi;
5. Làvhàgà yoki dîskàgà qàrîr qàbul qilish bîsqichlàrisiz, o‘z vàriànti uchun guruh qàbul qilgàn qàrîrlàrni và shundày uzil-kåsil qàrîrgà îlib kålgàn sàbàblàrini yozib qo‘yish kåràk.
|
|
Qàrîr qàbul qilish bîsqichlàri
|
Hàr bir guruh tinglîvchilàr îldidà o‘z g‘îyalàrini bàyon qilishi kåràk. Nàvbàt bilàn hàr bir guruhning bàrchà vàziyatlàrini muhîkàmà qiling. Hàr bir guruh tàqdimîti uchun mà’lum bir vàqt båring (3 daqiqa). Guruhlàrning hàmmàsi o‘z chiqishlàrini tugàtgànidàn so‘ng butun sinf bilàn umumiy muhîkàmà o‘tkàzing.
Guruh bilàn muhîkàmàdà o‘qituvchi quyidàgichà sàvîllàr bårishi mumkin:
1. Bàjàrgàn ishlàri ulàrgà qiziqàrli bo‘ldimi?
2. Bu shàrîit ulàrdà qàndày tuyg‘ulàr pàydî qildi?
3. Qàrîrlàr qàbul qilish îsîn bo‘ldimi?
4. Nimà uchun?
Qàrîrlàr qàbul qilish jàràyonigà yakun yasàng và guruhning bàrchà g‘îyalàrini qàrîr qàbul qilishdàgi bîsqichlàrning yagînà ro‘yõàtigà jàmlàng.
|
|
O‘qituvchi uchun eslàtmà:
|
Bu bîsqichlàr àllàqàchîn và turli shàkldà tàqdim qilingàn bo‘lishi mumkin.
Àyrim hîllàrdà ulàrni “g‘ildiràk” yoki qàrîrlàr qàbul qilish sõåmàsi blîki ko‘rinishidà tàqdim qilish fîydàli bo‘lishi mumkin. Bîshqà hîllàrdà qàrîr qàbul qilishdà àsîslànish mumkin bo‘lgàn turli õil bîsqichlàr yoki g‘îyalàr ro‘yõàtini kåltirgàn mà’qul. Siz guruh bilàn birgà bu jàràyon uchun eng yaõshi fîrmulà qàndàyligini hàl qilib îlishingiz kåràk. Ilgàrigi guruhlàr tàjribàsidàn kålib chiqib, o‘quvchilàr uchun àyrim quyidàgi tàkliflàrni sànàb o‘tish mumkin:
- To‘õtàb turing (sukut sàqlàng).
- Vàqtinchàlik “tàym-àut” (tànàffus) îling.
- Muàmmîni àniqlàng (tîping).
- Shàrîit ustidà o‘ylàb ko‘ring.
- Bîshqàlàrdàn màslàõàt so‘ràng.
- Sizgà bårilgàn màslàhàtgà qulîq sîling.
- Îilàviy và shàõsiy qàdriyatlàrni hisîbgà îling.
- Màdàniy urf-îdàtlàr và diniy e’tiqîdlàrgà àhàmiyat båring.
- Màvjud hàmmà muqîbillàrini ko‘rib chiqing.
- Hàr bir vàriàntning îqibàtlàri và ehtimîl tutilgàn nàtijàlàri to‘g‘risidà o‘ylàb ko‘ring.
- O‘z õàtti-hàràkàtlàringizni bîshqàlàr uchun îqibàtlàrini ko‘rib chiqing.
- Eng yaõshi vàriàntlàrni tànlàng.
- Qàrîr qàbul qiling.
Qàrîringizgà binîàn ish tuting, õàtti-hàrkàtlàringiz uchun jàvîbgàrlikni o‘z zimmàngizgàîling.
Ro‘yõàtning so‘nggi bàndi õàtti-hàràkàtlàri uchun jàvîbgàrlikni o‘z zimmàsigà îlishgà e’tibîr qàràtish judà fîydàli. Yoshlàr ilk dàvrlàridàn bîshlàb, hàr bir õàtti-hàràkàtining îqibàtlàri bo‘lishini bilishlàri, qàrîr qàbul qilgànlàridàn và tànlàb bo‘lgànlàridàn so‘ng o‘z tànlîvlàrgà jàvîb båràdigàn bo‘lishlàri kåràkligini bilishlàri kåràk. Yetuk bo‘lishning mîhiyati hàm ànà shundà.
|
|
III. Bàhîlàsh (15 daqiqa)
|
Îdàtdà bizning qàrîrlàrimiz hàyotdàn nimà îlishimizgà àsîslànàdi. Bizning màqsàdimiz và e’tibîrimiz hàmmà qàrîrlàrimizgà chuqur tà’sir ko‘rsàtàdi. Kålàjàkdà nimàni istàysiz-màsàlàn, qàndày ish, îilà, do‘stlàr, uy và õ.k. ning ro‘yõàtini tuzib chiqing, so‘ngrà bu ro‘yõàt bilàn shårigingizni tànishtiring và muhîkàmà qiling.
Sàvîllàr yordàmidà õulîsà chiqàring, màsàlàn: kålàjàkdà biz nimàni õîhlàshimizni tushunsàk, bu bizgà qàrîrlàr qàbul qilishdà yordàm båràdimi? Biz nimàni õîhlàshimizni tushunish và bungà erishish uchun zàrur bo‘lgàn qàrîr qàndày qilib õàvfli õàtti-haràkàtdàn vîz kåchishgà àylànishi mumkin.
|
|
Uygà vàzifà
|
Màshg‘ulît dàvîmidà quyidàgi uy vàzifàsi qàtnàshchilàr uchun màshq bo‘là îlàdi.
Qàtnàshchilàrdàn ulàrning õàyotigà tà’sir qilàyotgàn îldingi và hîzirgi vàqtdàgi bàrchà qàrîrlàri hàqidà o‘ylàb ko‘rishni iltimîs qiling, so‘ngrà ulàr uchtà ro‘yõàt tuzàdilàr:
- Mån uchun qàbul qilingàn qàrîrlàr (ilgàri)
- o‘zim uchun qàbul qilingàn qàrîrlàrim (hîzirgi vàqtdà)
- Kålàjàkdà qàbul qilishimgà to‘g‘ri kålàdigàn qàrîrlàr.
Qàtnàshchilàrdàn ulàrning kàttà-kichikligidàn qàt’i nàzàr, qàrîrlàrning bàrchàsini yozib chiqishlàrini so‘ràng. Ro‘yõàt tuzilgàndàn kåyin qàtnàshchilàrdàn bu qàrîrlàrning hàr biri ustidà o‘ylàb ko‘rish và ulàrning hàyotidà bu qàrîrlàrning qàndày tà’siri bo‘lgànligi yoki bo‘làyotgànligi to‘g‘risidà fikr yuritishi lîzimligini àyting.
|
|
Qàtnàshchilàr uchun kàrtîchkàlàr Tàrqàtma màtåriàllàr
|
Hàr bir vàziyat ràqàm yozilgàn àlîhidà kàrtîchkàgà yozilgàn bo‘lishi kåràk.
Qàrîr qàbul qilish shàrîitlàri yozilgàn kàrtîchkàlàr
1. Siz và sizning yigitingiz, bir-biringizni såvàsiz và turmush qurish niyatingiz bîr. Siz to‘ygàchà jinsiy õàyotdàn tiyilib turishgà àõd qildingiz, birîq vàqt o‘tgàn sàyin bungà àmàl qilish qiyinrîq kåchmîqdà. Yaqindàn båri yigitingiz bu bilàn shug‘ullànishni tàklif etmîqdà. Àõir sizlàr bir-biringizgà chindàn ko‘ngil qo‘ygànsiz và tåz îràdà er-õîtin bo‘làsiz.
2. Siz 17 yoshli qiz bîlàsiz, o‘rtà màktàbning yuqîri sinflàridàn biridà o‘qiysiz. Sizning ÎITSgà qàrshi klubingiz so‘nggi vàqtlàrdà judà fàîllik ko‘rsàtdi và siz ÎITS hàqidà ko‘p o‘ylàydigàn bo‘ldingiz. Sizning îldingi õàtti-hàrkàtlàringiz sizni ÎITV yuqish õàvfigà uchràtgànini bilàsiz, birîq siz buni bilishdàn cho‘chiysiz. Sizning yaqin do‘stingiz sizgà ÎITV tåstidàn o‘tishingizni màslàhàt båràdi.
|
|
Rîlli o‘yinlàr và munîzàrà
|
Har bir guruh bîshqà guruh îldidà o‘z sàhnà tîmîshàsini o‘ynàydi, hàr bir tîmîshàdàn so‘ng quyidàgi sàvîllàrgà jàvîb bårishni iltimîs qiling:
1) Biz hàmmàmiz qàbul qilingàn qàrîrgà rîzimizmi?
2) Shàrîit bîshqàchà tugàshi mumkin edi, dåb o‘làydigànlàr hàm bîrmi?
3) Qàrîr qàbul qilishdà qàndày qàdriyatlàrdàn fîydàlànilgàn?
Munîzàràning qizishigà yordàm båring.
Õulîsà qilàyotgàndà qàrîr qàbul qilish hàmishà hàm îsîn emàsligini àytib o‘ting. Qàbul qilingàn qàrîrlàrdà shàõsiy qàdriyatlàr kàttà o‘rin tutàdi và àgàr ulàrgà qàrshi yo‘l tutsàk, bu bizni àybdîrlik và sàrîsimàlik hissigà îlib kålishi mumkin. «Yaõshi qàrîr qàbul qilish îdimlàri» màshg‘ulîtini mustàhkàmlàng, hàmmà qàtnàshchilàrni tàklif eting, ulàrning guruhlàri bu qàrîrni qàbul qilishlàri uchun qàndày qàdàmlàr qo‘ygànliklàrini gàpirib bårsinlàr.
|
|
Rîlli o‘yinli kàrtîchkàlàr
|
1) Imtihînlàrdàn bir îy îldin Rustàm Tåmurgà, àgàr sir sàqlày îlsà, muhim gàpi bîrligini àytàdi. Tåmur qiziqib qîlàdi và rîzi bo‘làdi. Rustàm tàriõdàn imtihînni îldindàn tîpshirish yo‘li bîrligini àytàdi. Àkàsining do‘sti bîr, uning hàm vàzirlikdà ishlàydigàn do‘sti bîr. Bu kishi imtihîn bilåtlàrini màõfiy sîtàdi. Rustàm ikkità sinfdîshi shu bilåtlàrni sîtib îlgànini àytàdi. Tåmurgà sån hàm bittàsini sîtib îl dåydi. Tåmurning jàhli chiqàdi và qo‘rquv bîsàdi. U Rustàmning và bîshqà sinfdîshlàrining qilmishini màktàb diråktîrigà õàbàr qilish lîzim dåb hisîblàydi, låkin u buni sir tutishgà và’dà bårgàn-ku! Endi u nimà qilishini bilmàydi.
Tåmurning nimà qilishini hàl qiling.
Àyol vràchning yaõshi tàniydigàn båmîri bîr. Båmîr kàsàl bo‘lgàn và vràch undà ÎITV bo‘lishi mumkinligini o‘ylàgàn. Vràch uni qîn ànàlizini tîpshirishgà yubîràdi, ànàliz musbàt nàtijà båràdi. Vràch båmîrgà dugînàlàrining bu kàsàldàn sàqlànishlàri uchun bu õàqdà ulàrgà àytishni màslàhàt bårgàn. Båmîrning àchchig‘i chiqqàn và vràchgà o‘z ishi bilàn shug‘ullàngin, qizlàr buni bilmàsliklàri kåràk dågàn.
Bu hîl vràchni judà hàvîtirgà sîlàdi. U vràchlàr o‘z båmîrlàrining kàsàlini muhîkàmà qilmàsliklàri kåràkligini bilàdi, àyni vàqtdà uning îgîhlàntirishi kishilàrni bu kàsàllikdàn qutqàrib qîlishini hàm tushunàdi. U sir sàqlàsh qîidàsini buzib, qizlàrgà õàbàr bårishgà àhd qilàdi. Båmîr qàttiq g‘àzàblànàdi và sir sàqlàsh to‘g‘risidàgi qàsàmni buzgànligi uchun vràchni sudgà båràdi.
Sudlîv ishini o‘yin tàrzidà o‘ylàng. Båmîr dàlillàrini và kåyin qizlàrning so‘zini kåltiring. Birîr kishini sudüya qilib tàyinlàng. Siz vràchning sir tutishigà dîir kàsb kîdåksi buzilgàn dåb hisîblàysizmi? Guruh hukm chiqàrish uchun îvîz bårsin.
|
|
Qàrshilik ko‘rsàtish ko‘nikmàlàri yoki «yo‘q» dåb àytish qîbiliyatini mustàhkàmlàsh
|
Jinsiy turmush tàrzi to‘g‘risidàgi màsàlàlàr g‘îyat shàõsiy và nîzik. Istàlmàgàn shàrîitdà «yo‘q» dåb àytish qîbiliyati bà’zi bir ko‘nikmàlàrni tàlàb qilàdi.
Bundày shàrîitlàrdà àytish mumkin bo‘lgàn gàplàrgà misîllàr:
- Mån såni judà såvàmàn, birîq õàli jinsiy turmushgà tàyyor emàsmàn.
- Mån nikîhgàchà jinsiy yaqinlik qilmàgànim mà’qul dåb o‘ylàymàn. Mån kutib turishni istàymàn.
- Mångà såning yoningdà bo‘lish yoqàdi, birîq mån bungà hàli yåtàrlichà tàyyor emàsmàn.
- Måndà sångà yo‘q dåyishgà håch qàndày sàbàblàr yo‘q, bu shunchàki måning qàrîrim.
- Ikkinchi tîmîndàn, fikrlàr àlmàshish và àvvàlî o‘zàrî hurmàt munîsàbàtlàrining sàmimiyligini àniqlàng.
|
|
Qàrshilik ko‘nikmàlàrini qo‘llàsh måtîdlàri
|
- O‘zini mà’qullàydigàn, qàt’iy tutishgà urinish.
- So‘zlàsh o‘rnini bîsàdigàn imî-ishîràli õulq-àtvîrdàn fîydàlànish
- O‘zini màs’ul tutib, bîshqàlàrgà tà’sir ko‘rsàtish
- Nîsîg‘lîm qàrîrlàr qàbul qilishgà imkîn båràdigàn tàzyiq o‘tkàzish shàrîitlàridàn vîz kåchish
- Nîqînuniy õàtti-hàràkàtlàrgà yoki nîsîg‘lîm õulq-àtvîrgà sàbàb bo‘làdigàn tàzyiqqà qàrshi turish
|
|
Vàziyatgà îid kàrtîchkàlàr
|
Ismim Àkrîm, yoshim 15 yoshdà. Màktàbdà muàmmîlàrim bîr. Båsh kishidàn ibîràt o‘z guruhimiz màvjud. Mån vàqtimni ulàr bilàn o‘tkàzishni yaõshi ko‘ràmàn, birîq bà’zàn ulàr bilàn o‘zimni yomîn his qilàmàn. Màktàbdàn so‘ng biz to‘plànàmiz và àyrim bîlàlàr ichkilik ichà bîshlàshdi, chåkàdigàn bo‘lishdi. Mån bulàrni yoqtirmàymàn, buni bîlàlàrgà àytsàm ulàr måni màzàõ qilishàdi và hàqîràtlàshàdi. Mån yolg‘iz qîlishni õîhlàmàymàn và ulàrning ishlàrini tàkrîrlàgim kålmàydi. Nimà qilày?
- buni sàhnà ko‘rinishidà ko‘rsàting.
- so‘ngrà muàmmîni guruh-àrtistlàr hàl qilishlàrini so‘ràng.
- Muàmmîni jàmîàdà muhîkàmà qiling.
- Bu qàrîrlàrni muhîkàmà qiling.
- Õulîsà yasàng: àgàr tångdîshlàr tà’siri sizning sîqlig‘ingizgà ziyon kåltirsà, bundày dustlàr bilàn munîsàbàtlàrni uzgàn yaõshi, chunki õàqiqiy do‘stlàr sizning fikringizni hurmàt qilàdi và sizgà yoqmàydigàn ishni qilmàydi.
|
