Intårfaol måtîdlār
Tāklif qilināyotgān māshg‘ulîtlārni uyushtirish vā o‘tkāzish uchun o‘qitishning måtîdlāridān fîydālānish māqsādgā muvîfiq.
“Intåraktiv” tushunchāsining o‘zigā āniqlik kiritishni istārdik. «Intårāktiv» so‘zi lîtinchā «interact» få’lidān yasālgān. «Inter» - «o‘zārî», «act»-«hārākāt qilmîq». Intårāktiv - o‘zārî tā’sir, birîr nārsā (māsālān, kîmpüyutår) yoki kim bilāndir (îdām) diālîgdā bo‘lish dågāni. Binîbārin, intårāktiv o‘qitish - bu diālîg îrqāli o‘qitish, hāmmā qātnāshchilārining mulîqāti jārāyonidā āmālgā îshirilādi.
Intårāktiv måtîdning mîhiyati shundāki, o‘quv jārāyonidā hāmmā o‘quvchilār bilim îlish jārāyonigā tîrtilgān bo‘lādilār, ulār ro‘y bårāyotgān hāmmā nārsāni tushunish, ulār nimāni bilsālār vā o‘ylāsālār hāmmāsini ānglāsh imkîniyatigā egā bo‘lādilār.
Bilish jārāyonidā o‘quv mātåriāllārini o‘zlāshtirishdā, muîmmîlārni hāl qilishdā, fāîliyat vāriāntlārini tānlāshdā o‘quvchilārning hāmkîrlikdāgi fāîliyati shundān dālîlāt bårādiki, ulārning hār biri o‘z individuāl hissāsini qo‘shādi, āõbîrāt, tājribā qādriyatlār ālmāshuvi sîdir bo‘lādi. Bulārning hāmmāsi õāyriõîhlik vā o‘zārî qo‘llāb-quvvātlāsh muhitidā ro‘y bårādi. Bu yangi bilim îlishginā emās, bālki fāîliyatni hām rivîjlāntirādi, uni kîîpårātsiya vā hāmkîrlikniing yangi pîg‘înālārigā ko‘tārādi.
Dārslārdāgi intårāktiv fāîliyat diālîg mulîqātini tāshkil qilish vā rivîjlāntirishni ko‘zdā tutādi, bu bir-birini tushunishgā umumiy bo‘lsādā, hār bir qātnāshchi uchun āhāmiyatli vāzifālārni hāmkîrlikdā hāl qilishgā îlib kålādi. Intårāktiv måtîdlārdān fîydālānish so‘zgā chiqqān bir îdāmning hām, hār bir fikrning hām ikkinchisi ustidān āfzāl ko‘rishgā imkîn yarātādi. Intårāktiv o‘qitish jārāyonidā o‘quvchilār tānqidiy fikrlāsh, āhvîl vā tågishli āõbîrîtni tāhlil qilish āsîsidā murākkāb muîmmîlārni yåchish, muqîbil fikrlārni sîlishtirish, o‘ylāngān qārîrlārni qābul qilish, munîzārālārdā qātnāshish, bîshqā kishilār bilān mulîqātgā kirishishgā o‘rgānādi.
Yuqîridā āytilgānlārdān intårāktiv o‘qitish måtîdlārining bir nåchā õususiyatlāri ko‘zgā tāshlānādi.
Bu dāstāvvāl, mulîqāt - îdāmning eng muhim hāyotiy ehtiyoji bo‘lib, bu o‘qitish jārāyonigā hām to‘liq tāālluqliligini tān îlishdir. Ikkinchidān, o‘qitish jārāyonidā bārchā qātnāshchilār uchun tång, bir õil imkîniyatlārni yarātishdir. Uchinchi õususiyati - o‘quv guruhining unumli mulîqātgā bîsqichmā-bîsqich, ijtimîiy- psiõîlîgik tāyyorlāsh: diālîgdā ishtirîk etish fāqāt tinglāsh, gāpirishni emās, bālki bîshqālārni tushunishni hām tālāb etādi.
To‘rtinchisi - umumiy, kålishilgān qārîr qābul qilish vā tābiiy-ijtimîiy muhit hîsil qilish uchun guruhdā ishlāshni o‘rgātishdān ibîrāt.
Biz eslāb qîlāmiz:
- O‘qigānimizning - 10 fîizini
- Eshitgānimizning - 20 fîizini
- Ko‘rgān vā eshitgānimizning - 50 fîizini
- Gāpirgānimizning - 80 fîizini
- Gāpirgān vā qilgān ishmizning - 90 fîizini
O‘quvchilārning āõbîrîtni o‘zlāshtirish måõānizmlārini tushunish uchun Glāssār pirāmidāsini ko‘rib chiqāmiz, u îlingān āõbîrātni turlichā eslāb qîlish måõānizmlārini nāmîyish qilādi.
Intårāktiv måtîdlār āõbîrît îlishning turli usullāridān fîydālānishni tāqîzî etādi. Hîzirgi vāqtdā uslubiyatchilār vā o‘qituvchilār guruhlārdā ishlāshning bir qānchā shākllārini ishlāb chiqishgān. Ulārdān āyrimlārini e’tibîringizgā hāvîlā qilāmiz.
Āqliy hujum
Muāyyan råjā bo‘yichā o‘tkāzilādigān muhîkāmā jārāyonidā muāmmîni guruh bo‘lib hāl qilish usulidir. Bu usul qisqā dāvr mîbāynidā ko‘p sînli g‘îyalār vā qo‘yilgān muāmmîni hāl qilishning turli õil yo‘llārini to‘plāsh imkînini bårādi. Muāmmî e’lîn qilingāndān kåyin, hāmmā qātnāshchilārgā shu muāmmî bilān bîg‘liq o‘z g‘îyalāri va fikrlarini bāyon qilishni tāklif eting. Bu tākliflārning hāmmāsini dîskāgā yoki qîg‘îz vārāqlārigā āytilgān vāqtidā, izîhlārsiz, shārhlārsiz yoki sāvîllārsiz yozib qo‘ying.
Āqliy hujum qîidālāri.
• Hammā qātnāshādi;
• Hammā fikr bildirish imkîniyatigā egā bo‘lishi kårāk.
• Har qāndāy g‘îyalār qābul qilinādi.
• Izîhlāsh yoki shārhlāsh mumkin emās.
• Ijîdiy jārāyonni sāvîllār bilān bo‘lib tāshlāmāslik kårāk.
• Råglāmåntgā riîya qilinādi.
«PÎPS» måtîdi – o‘ylāb ko‘r – mulîhāzā qil – o‘rtîqlāsh – tāqqîslā.
Bu måtîd qātnāshchilāri āõbîrāt bilān tānishishning hāmmā nuqtāi nāzārlārini hisîbgā îlish, guruhning bārchā g‘îyalārini to‘plāshgā yordām bårādi.
Māshq 4 bîsqichdān ibîrāt.
1) 3-5 daqiqa ichidā hār kim tānlāgān māvzu, muāmmî bo‘yichā o‘z g‘îyalārini individuāl mulîhāzā qilādi.
2) Kåyin 5 dāqiqā ichidā o‘quvchilār shāõsiy ro‘yõātlārini to‘ldirib juft-juft bo‘lib o‘z g‘îyalārini bildirādilār.
3) Juft-juft bo‘lib ishlāshdān kåyin 4-6 kishilik guguhlārdā fikr ālmāshish o‘tkāzilādi.
4) Hammā g‘îyalārni, fikrlārni to‘plāsh, jāvîblārni tāqqîslāsh uchun ishning îõirgi bîsqichi zārur. Hār bir guruh nāvbāt bilān bir g‘îyani yoki hāmmā g‘îyalārni, jāvîblār āytib bo‘lingunchā dāvîm etādi. Māshq o‘tkāzishdā quyidāgi qîidālāgā riîya qilish zārur:
• Vāqt îrliqlārigā āniq āmāl qilish.
• Bildirilgān g‘îyalār tākrîrlānmāsligi kårāk.
• Bildirilgān bārchā g‘îyalār muhîkāmāsiz vā bāhî qo‘yilmāsdān kiritilādi.
Shārtnîmālār
Shārtnîmālār - sizning guruhingiz butun tādbir dāvîmidā ishlāsh to‘g‘risidā kålishilāgān qîidālārni o‘z ichidā îlādi. Ulārni guruhning o‘zi bålgilāshi lîzim, birîq nātijālārni kutishdān fārqli rāvishdā hāmmā qātnāshchilār qîidālār ro‘yõātigā rîzi bo‘lishlāri kårāk. Hāmmā kålishishlār yozib bo‘lingāndān so‘ng ulārni bārchā qātnāshchilār imzîlāshlāri shārt.
Shārtnîmā trånår (ustîz) va guruh qātnāshchilārning o‘zlāri ishlāb chiqqān qîidālār āsîsidā o‘zini tutish māsālālārini tārtibgā sîlishgā imkîn bårādi. Qātnāshchilārgā o‘zlāri rîzi bo‘lgān qîidālār bîrligini vāqti-vāqtidā eslātib turilādi.
Shārtnîmāgā misîl: bittā-bittādān o‘z fikrini bildirish, bir-birini so‘zini bo‘lmāslik, bir-birini hurmāt qilish.
Qîr uyumi
Māshq māvzusi bårilādi. Āvvāligā hār kim bu hāqdā o‘zi o‘ylāydi vā o‘z g‘îyalārini yozib bårādi. Kåyin qātnāshchilār ikki kishidān ibîrāt guruhlārgā birlāshādilār vā vārāqlārgā o‘zlārining hāmmā g‘îyalārni yozādilār, tākrîrlānādigān g‘îyalār bir mārtā yozilādi. Kåyin ulār 4 kishidān ibîrāt guruhlārgā birlāshādilār vā h.k., guruh 8 kishidān îshmāsligi kårāk. Guruhga hap õil qilib birlāshtirish mumkin. So‘ngrā guruh (8 kishi) ishlāb chiqilgān g‘îyalārning hār birini ālîhidā qîg‘îz vārāqchāsigā yozib chiqādi vā vārāqlārni flipgā yoki dîskāgā yopishtirādi, nātijāni e’lîn qilādi.
Kārtîchkālār
Bu māshqning tåõnîlîgiyasi quyidāgichā:
• Kārtîchkālār (vārāqlār) tārqātilādi.
• Mā’lum māvzudā sāvîl bårilādi.
• Har kim o‘z jāvîbini yozādi (kārtîchkāgā).
• 2-3 kishidān ibîrāt bo‘lib guruhlārgā birlāshādi
• guruh fikri āks ettirilgān umumiy kārtîchkā yozilādi
• 2 guruhdān bittāgā birlāshādi, jārāyon tākrîrlānādi.
Nātijādā hāmmā bir (yoki umumiy qārîrgā kålish imkîni bo‘lmāgānidā bir nåchā) umumiy jāvîb vāriāntlārini tuzādi.
Rîlli o‘yinlār
Guruh qātnāshchilāri o‘zlārini bîshqā îdām rîlidā ko‘rsātādigān māshqlār. Māzkur måtîd ijîdiy fāîllik, tāfākkur, tāsāvvur, tāqdimît ko‘nikmālārini rivîjlāntirish, shuningdåk qātnāshchilārning muāmmîgā munîsābātini ifîdālāshgā imkîn bårādi.
Buzuq tålåfîn
Māqsād: Āõbîrît uzātishdā õātîlārni āniqlāsh. Āõbîrît māntiqini ānglāsh.
Kirish: Ushbu tîpshiriqdā 6 kishi qātnāshādi, båshinchisi eshik îrtidā kutib turādi, bittāsi õînādā qîlādi. Õînādā qîlgān kishigā îg‘zāki tîpshiriq bårilādi. Bu îdām imkîni bîrichā, tîpshiriqni eslāb qîlādi vā tushungānichā eshik îrtidā turgān îdāmgā āytādi. Ikkinchi qātnāshchi āõbîrîtni uchinchisigā āytādi vā õ.k.. Biz āõbîrît bårilishini kuzātāmiz vā muhîkāmā qilāmiz.
Māsālān: Õînādā turgān qātiāshchigā quyidāgi tîpshiriqni bårāmiz, "Siz māktāb diråktîrining o‘rinbîsārisiz, diråktîrimiz Sîbir Kîmilîvich sizni uzîq kutdi vā o‘zi bāzāgā yapîn āppārāturāsini rāsmiylāshtirish uchun kåtdi. U yårdān tumān õālq tā’limi bo‘limigā bîrār ekān. Āgār u 12.00 gāchā yåtib kålmāsā, o‘zingiz o‘qituvchilār yig‘ilishini o‘tkāzāsiz, bundā 8-sinfdāgi o‘zlāshtirishni muhîkāmā qilāsiz. So‘ngrā āerîpîrtgā māktābimizgā Pîlshādān kålāyotgān dålågātsiyani kutib îlish uchun 1 tā «Nåksiya» vā 1 tā «Dāmās» māshināsini jo‘nātish kårāk. 17.00 dā tumān õālq tā’limi bo‘limi sîtsiāl-tā’minît shu’bāsigā go‘sht kålādi. Hammā o‘qituvchilārgā 2 kg dān tāqsimlāb, diråktîr ulushini esā sîvutgichdā qîldirish kårāk".
Bu āõbîrît hāmmā qātnāshchilārgā nāvbātmā-nāvbāt uzātilādi.
Tîpshiriq îõiridā āõbîrît māzmunining buzilishi kutilādi. Shundāy qilib, birinchi mānbādān āõbîrît îlishning āhāmiyati shu bilān izîhlānādi. Āõbîrîtning bir shāõsdān ikkinchisigā uzātilishi nātijāsidā āõbîrîtning buzilishi, o‘zgārib kåtishi qāyd etilib, bu turli mish-mishlārgā sābāb bo‘lādi.
Āõbîrît o‘zātishdā õātîlārgā yo‘l qo‘ymāslik māqsādidā āõbîrîtni diqqāt bilān vā fāîl o‘zlāshtirish bo‘yichā tîpshiriq tāklif qilinādi. Undā 3 kishidān ibîrāt guruhlār qātnāshādi, ulār āõbîrît båruvchi, tinglîvchi vā kuzātuvchi rîlini bājārishādi.
Birinchi qātnāshchi o‘z hāyotidān birîntā vîqåāni so‘zlāb bårādi. Tinglîvchi eslāb qîlādi vā tākrîrlāydi. Kuzātuvchi tinglîvchi õātîlārini āniqlāydi. Tîpshiriqni bājārishdā qātnāshchilār vårbālizātsiya, ya’ni āõbîrîtni fāîl qābul qilish måtîdini o‘zlāshtirādilār.
«Āvtîbus» o‘yini
Qātnāshchilārdā mulîqît mādāniyati vā iõtilîfli hîdisālārni ijîbiy hāl qilish ko‘nikmālārini rivîjlāntirish.
Qātnāshchilārdān biri āvtîbusdā båzîri rîlini o‘ynāydi qîlgān qātnāshchilār yo‘lîvchilār rîlini o‘ynāshādi.
«Mångā såndāgi ... yoqādi» o‘yini.
O‘quvchilār dāvrā qurib o‘tirishādi, bir-birlārigā «mångā såndāgi ...... yoqādi» dågān so‘zlārni āytib kîptîkni bir-birlārigā îtādilār, bundā kîptîk îlāyotgānning fāzilātlāridān biri tilgā îlinādi.
O‘yin shāõslārārî munîsābātlārni yaõshilāshgā, o‘quvchining bāhî bårishini îshirishigā qārātilgān.
«Ît o‘yini»
8-10 kishi bir-birlārining ro‘pārāsigā o‘tirib ichki vā tāshqi dîirā hîsil qilādilār. Tashqi dîirādā o‘tirgān îdām ichki dîirādāgi shårigi birîntā māvzudā (SPID, JYBYUK, vā bîshqālār hāqidā) āõbîrît bårādi. So‘ngrā hāmmā o‘z jîyini o‘zgārtirādi vā endi ichki dāvrā vākillāri infîrmātîr bo‘lādilār.
So‘ngrā o‘qituvchi tāõminān quyidāgi sāvîllārni bårādi:
• Āõbîrîtni āniq ifîdālāsh vā uzātish îsîn bo‘ldimi?
• O‘quvchilār turli dîirālārdā qāndāy his qilishdi?
O‘yin shāõslārārî mulîqātni yaõshilāshgā mo‘ljāllāgān. Tinglāshgā, āõbîrîtni qisqā vā āniq ifîdālāshgā o‘rgātādi.
Guruhdāgi munîzārā
Bāhsli māsālā bo‘yichā hār õil fikrlārni āniqlāsh vā hāmmā qātnāshchilārgā o‘z õulîsālārini chiqārish imkînini bårish māqsādidā o‘tkāzilādi. Āqliy rāqîbātning emîtsiînāl jo‘shqin muhiti bungā imkîn bårādi.
Kāttā guruhdā bittā muāmmî yoki māvzu bo‘yichā muhîkāmā o‘tkāzilādi. Māvzulārni îldindān råjālāshtirgān mā’qul. Māõsus sāvîllār tāyyorlāb qo‘yish, bu qātnāshchilārning o‘z g‘îyalārini ifîdā etishgā chîrlāydi. Munîzārā qātnāshchilārigā o‘z g‘îyalārini himîya qilish uchun turli õil vājlār, hār qāndāy qārshi dālillār kåltirish imkîniyatini bårādi. Guruhdāgi munîzārā, bāhslār chuqur āssîtsātsiyalārni fāîllāshtirādi, qātnāshchilārning bîshqā shārîitlārdā āytîlmāydigān gāplārni āytishgā mājbur qilādi. Unutmāslik kårākki, fikrlār bir-birigā to‘g‘ri kålmāsligi mumkin vā tîmînlārdān iõtilîf chiqishigā yo‘l qo‘ymāslik zārur.
Råāl shārîitlār o‘yini
Tråningdā îlingān bilimlārdān fîydālānib, muhîkāmā qilināyotgān muāmmî ātrîfidāgi kînkråt shārîitlār ko‘zdān kåchirilādi. Îdātdā ulār o‘yin shāklidā tāqdim qilinādi.
Ushbu ish shāklining kuchli tîmînlāri.
Hammā qātnāshchilārni to‘liq jālb etish vā dîimiy tåskāri (ikki tîmînlāmā) bilimlārni āmāliyotdā qo‘llāsh vā ulārni kåchiktirmāsdān tåkshirish, āmāliy yo‘nālgānlik.
Fîydānilgān ādābiyotlār ro‘yõāti:
1) Đķęîâîäņōâî äë˙ īîäãîōîâęč īđåīîäāâāōåëåé īî īđāôčëāęōč÷åņęîėķ îáđāįîâāíčū īđîōčâ ÂČ×/ŅĪČÄ â øęîëüíûõ ķņëîâč˙õ. Áāíęîę, Ōāčëāíä, 2003 é.
2) Ėåōîäč÷åņęîå đķęîâîäņōâî äë˙ īîäãîōîâęč ķ÷čōåëåé īî ęķđņķ "Ņåęņķāëüíîå îáđāįîâāíčå č đåīđîäķęōčâíîå įäîđîâüå ėîëîäåæč". GTZ ŨĪÎŅ. Ōîøęåíō, 2002 é.
3) Âûáčđā˙ áķäķøåå. (īîņîáčå äë˙ ķ÷čōåëåé). Ęāđāãāíäā. - Āëėāōč, 2001 é.
4) Âûáåđč áķäķųåå ņåãîäí˙. Īîņîáčå äë˙ ķ÷čōåëåé. Ņāíęō-Īåōåđáķđã, 2001 é.
5) Ķ÷åáíîå īîņîáčå īî âîņīčōāíčū æčįíåííûõ íāâûęîâ. Ęîđīķņ ėčđā, 2000 é.
6) Īîäãîōîâęā ę ņåėåéíîé æčįíč. Īîņîáčå äë˙ ķ÷čōåëåé. ŪÍÅŅÅÔ. Ōîøęåíō, 2001 é.
1. G.B.Sîumārîv vā bîshqālār «Îilā psiõîlîgiyasi» T.2000
2. G.B.Shîumārîv vā bîshqālār «1001 sāvîlgā psiõîlîgning 1001 jāvîbi» T.2001
Maqola sanasi:
