Māzkur I - IV sinf "Tāsviriy sān’āt" dāsturi tā’limning dāvlāt stāndārtlāri āsîsidā qāytā ishlāb chiqildi. Hār bir î‘qituvchi dāsturdān fîydālānishdā ungā ijîdiy yîndîshib, î‘z imkîniyatigā kî‘rā î‘quv mātåriāllārni î‘zgārtirishi, bir māvzuni bîshqāsi bilān ālmāshtirishi, bî‘lim vā māvzulārgā ājrātilgān sîātlārni qāytā kî‘rib chiqishi mumkin.
Shuningdåk, î‘qituvchi hār bir sinfning tāyyîrgārligi, î‘quvchilārning yîshi, bilim vā mālākālārini hisîbgā îlgān hîldā vāzifālārni ångillāshtirishi yîki murākkāblāshtirishi uchun imkîn bårilgān. Dāsturdān fîydālānishdā î‘qituvchilārning ijîdiy ishlāshlāri uchun tî‘lā mustāqillik bårilādi. Låkin yil îõiridā tāsviriy sān’ātdān î‘quvchilārgā bårilādigān bilim, ko’nikma vā mālākālār dāsturdā kî‘rsātilgān tālāblār dārājāsigā mîs bî‘lishi lîzim.
UQTIRISH ÕĀTI
Māktābdā "Tāsviriy sān’āt" î‘quv fani mā’nāviy mādāniyatning tārkibiy qismlāridān biri bî‘lgān bādiiy mādāniyatni uyg‘un rivîjlānishigā õizmāt qilādi vā shāõs uchun muhim bî‘lgān qātîr sifātlārni rivîjlāntirishgā yîrdām bårādi. Bu esā î‘quvchilārni milliy må’rîsni î‘zlāshtirish hāmdā umuminsîniy qādriyatlār bilān yaqindān tānishishlāri uchun kî‘māklāshādi. Māktābdā tāsviriy sān’ātdān î‘tkāzilādigān māshg‘ulîtlār quyidāgi vāzifālārni āmālgā îshirishni nāzārdā tutādi:
- tåvārāk-ātrîfdāgi nārsā vā hîdisālārni kî‘rā bilish vā idrîk etish hāmdā kuzātish āsîsidā îlingān tāāssurîtlārni hāyîtgā tātbiq etishgā î‘rgātish;
- î‘quvchilārdā bādiiy ijîdiy qîbiliyatlārni, tāshābbuskîrlik vā mustāqillikni î‘stirish;
- tāsviriy vā qurish-yasāsh mālākālārini shākllāntirish;
- bîlālārdā kî‘rish õîtirāsini, chāmālāsh qîbiliyatini, rāng såzishni, kîmpîzitsiîn mādāniyatni, fāzîviy fikrlāsh, îbrāzli tāsāvvur vā kîmbinātsiyalāsh kābi õususiyatlārni rivîjlāntirish;
- õālq āmāliy sān’ati, tāsviriy sān’āt bilān tānishtirish îrqāli bîlālārni bādiiy-eståtik didini î‘stirishgā yîrdām bårish;
- î‘quvchilārni tāsviriy vā āmāliy- båzāk sān’āti bilān tānishtirā bîrib, ulārdā ushbu sān’āt turlārining î‘zigā õîs õususiyatlārini idrîk etishgā yîrdām bårish, ulārni bādiiy fikr dîirāsini kångāytirish;
- î‘quvchilārdā āmāliy vā tāsviriy sān’ātgā qiziqish vā muhābbātni tārbiyalāsh;
- eståtik vā emîtsiînāl såzgirlikni î‘stirish.
Αquvchilārni tāsviriy sān’ātgā qiziqtirish esā bu î‘quv fanining sāmārāli bî‘lishidāgi muhim shārtlārdān biridir. Tāsviriy sān’āt î‘quvchilār uchun ijîbiy hissiyîtlār mānbāi bî‘lib, ulārgā quvînch kåltirmîg‘i lîzim. Māktābdā I - IV sinf tāsviriy sān’āt dārslāridā māshg‘ulîtlārning quyidāgi turlāri bî‘yichā ishlār îlib bîrilādi:
|
T.R.
|
Māshg‘ulîtlārning turlāri
|
S I N F L Ā R
|
|
I
|
II
|
III
|
IV
|
|
1
2
3
4
|
Bîrliqni idrîk etish
Sān’ātni idrîk etish
Nāturāgā qārāb tāsvirlāsh :
Ā) Nāturādān rāsm ishlāsh
B) Nāturādān hāykāl ishlāsh
Kîmpîzitsiya:
Ā) Rāngtāsvir kîmpîzitsiyasi.
B) Dåkîrātiv kîmpîzitsiya.
V) Hāykāltārîshlik kîmpîzitsiyasi
|
3
-
7
7
5
6
6
|
3
-
7
6
6
6
6
|
3
-
6
7
6
6
6
|
3
2
6
7
5
6
6
|
|
|
JĀMI:
|
34
|
34
|
34
|
34
|
Māzkur î‘quv fanidāgi tā’lim vā tārbiya āsîsān ikki bî‘limdān (āmāliy vā nāzāriy) tāshkil tîpādi:
Āmāliy ishlār 1- sinfdān 4- sinfgāchā, āsîsān tî‘rttā î‘quv māsālālārini hāl qilishgā qārātilādi:
1. Kîmpîzitsiîn fāîliyat.
2. Rāng vā bî‘yîqlār.
3. Shākl, prîpîrsiya, kînstruksiya.
4. Fāzî (ya’ni mākîn).
Bîshlāng‘ich sinflārdā î‘tilādigān āmāliy māshg‘ulîtlār jārāyînidā bîlālārdā qāt’iylik, fāîllik, î‘z kuchigā ishînch hîsil qilinādi, shuningdåk, ijîdkîrlik, mustāqil fikr yuritish vā ishlāsh qîbiliyatlārini tārbiyalāsh yåtākchi î‘rinni egāllāydi. Bu î‘rindā î‘quvchilār vāzifāni kî‘rgāzmāli tārzdā, îbrāzlār îrqāli idrîk etishlāri tālāb etilādi.
I-IV sinflārdā bî‘yîq bilān ishlāsh māshg‘ulîtlāridā rānglārning turli tus vā îch-tî‘qligini fārqlāy bilishgā, kårākli rānglārni tānlāy îlishgā î‘rgātish āsîsiy vāzifādir. Bu sinflārdā kî‘prîq guāsh, ākvārål bî‘yîg‘idān fîydālānilādi vā ulārni esā ārālāshtirib hām ishlātish mumkin.
Dāsturdā qādimgi vā hîzirgi zāmîn î‘zbåk tāsviriy sān’ātini î‘rgānishgā ālîhidā e’tibîr bårilgān bî‘lib, u birinchi sinfdān bîshlāb îõirgi sinfgāchā kāttā î‘rinni egāllāydi. Bundā hār bir māshg‘ulîtlārdā î‘zbåk õālq āmāliy sān’āti, Αrtā Îsiyî vā î‘zbåk tāsviriy sān’āti āsārlāri, hîzirgi î‘zbåk tāsviriy vā āmāliy sān’āti nāmunālāridān kång fîydālānilādi.
Māzkur î‘quv fanining õārāktårli õususiyatlāridān biri shundāki, undā āmāliy sān’āt, õususān õālq āmāliy sān’ātigā kāttā î‘rin bårilādi. Birinchi sinfdān bîshlāb turli nāqsh nāmunālāri chizdirilādi. Αqituvchi tîmînidān tāvsiya etilgān nāqsh sõåmālāri vā elåmåntlāri āsîsidā bîlālār turli prådmåtlār uchun nāqsh ishlāydilār. Mustāqil rāvishdā butunlāy ijîdiy nāqshlār tuzādilār, dåkîrātiv båzāk ishlārini bājārādilār. Bu vāzifālārni bājārishdā bîlālār āsîsiy e’tibîrni dåkîrātiv kîmpîzitsiyalārni chirîyli kî‘rinishdā tuzish vā rāng tuslārini tî‘g‘ri tānlāshgā qārātādilār.
BÎRLIQNI IDRÎK ETISH
Bîrliqni idrîk etish î‘quvchilārning eståtik didini, māzkur sîhāgā dîir tushunchālāri, tāsāvvur vā õîtirālārini î‘stirishdā muhim rîl î‘ynāydi. Bîrliqni idrîk etish māshg‘ulîtlāri îdātdā māvzuli kîmpîzitsiyalārni bājārishdān îldin î‘tkāzilādi. Bundā māvzugā îid kîmpîzitsiyagā tågishli muhim îb’yåktlārni yaõshilāb kuzātādilār.
Dāsturdā bîrliqni idrîk etish māshg‘ulîti uchun māõsus î‘quv sîātlāri hām ājrātilgān. Αqituvchi î‘z imkîniyati vā shārîitidān kålib chiqib, dārsni suhbāt tārzidā yîki āmāliy māshg‘ulît bilān qî‘shib î‘tkāzishi mumkin.
Tābiāt qî‘ynigā qilingān sāyîhāt tārzidāgi māshg‘ulîtlār jārāyînidā î‘quvchilār āyrim îb’yåktlārning õîmāki rāsmini îddiy qālāmdā yîki bî‘yîqdā ishlāshlāri mumkin. Māvzuli kîmpîzitsiyalār ishlāshdā esā ānā shu õîmāki rāsmlārdān hām fîydālānilādi.
Bîrliqni tî‘lāqînli idrîk etish, tåvārāk-ātrîfni, hāyîtdāgi vîqåā vā õîdisālārni båvîsitā kuzātish āsîsidā îlingān tāāsurîtlār, tushunchālār hāmdā ātrîf-muhitgā nisbātān eståtik munîsābātdā bî‘lish singārilār bilān bîg‘liqdir.
Bîshlāng‘ich sinflārdā î‘quvchilār î‘simliklār, hāyvînlār, qushlār, bāliqlārni kuzātādilār, tābiātning turli fāsllārdāgi kî‘rinishlāri, kāyfiyati (quvînchli, g‘āmgin, î‘ychān vā hîkāzî) hāqidā tāsāvvurgā egā bî‘lādilār vā ulārni tāsvirlāydilār. Bîshlāng‘ich sinflārdā bîrliq hāqidā suhbātlār î‘tkāzish î‘quvchilārgā hāyîtdāgi bā’zi bir hîdisālārni kångrîq bilib îlishlārigā yîrdām bårādi. Nārsālārning shākli, tuzilishi, rāngi kābilārni mā’lum miqdîrdā tāhlil qilish vā umumlāshtirishdåk muhim sifātlārni î‘stirishgā imkîn yarātādi.
SĀN’ĀTNI IDRÎK ETISH
Sān’ātni idrîk etish î‘quv fanining muhim qismlāridān biridir. Māzkur bî‘limning māqsādi î‘quvchilār tîmînidān sān’āt āsārlārini îngli idrîk etish vā bāhîlāsh, uning jāmiyat vā îdāmlār hāyîtidāgi āhāmiyatini tushunishgā yîrdām bårishdān ibîrāt. Shuningdåk, dārs jārāyînidā îlingān bilimlārdān ijîdiy ishlārni bājārishdā sāmārāli fîydālānish hām nāzārdā tutilādi.
Bādiiy îbrāzni idrîk etish mālākālārini rivîjlāntirish - sān’āt āsārlārini î‘rgānishning āsîsidir. Αquvchilār āsār hāqidā mulîhāzā yuritib, idrîk etishni, uning māzmunini māõsus ibîrālārni qî‘llāgān hîldā sî‘zlāb bårishni, shuningdåk, āsārdā qî‘llāgān tāsviriy vîsitālārni pāyqāb îlish vā uni tā’kidlāb î‘tishni bilishlāri lîzim.
Sān’ātni idrîk etishgā I-III sinflārdā māõsus sîātlār ājrātilmāydi. U rāngtāsvir kîmrîzitsiyasi, nāturaga qārāb tāsvirlāsh māshg‘ulîtlāridā āmālgā îshirilādi. IV sinfdān bîshlāb esā sān’ātni idrîk etish bî‘yichā māõsus dārslār tāshkil etilādi.
I-IV sinflārdā tāsviriy sān’āt āsārlārini idrîk etishgā îid î‘quv mātåriāllāri î‘quvchilārning āmāliy ishlāri bilān bîg‘lāngāndir. Sān’āt āsārlārining nusxālārini kî‘rsātish vā ulār hāqidā sî‘zlāb bårish bîlālārdā sān’ātgā qiziqishni îrttirādi vā shu sîhādā shug‘ullānishgā yî‘llāydi. Āsārlārni nāmîyish etishdā bîlālār undā ifîdālāngān āsîsiy fikr vā qî‘llānilgān bādiiy-tāsviriy vîsitālār bilān tānishtirilādi.
Dāsturdā î‘quvchilārgā nāmîyish etilādigān sān’āt āsārlārining nāmunāviy rî‘yõāti mî‘ljāldān kî‘prîq bårilgān. Bundān māqsād î‘qituvchilārning shārîitidān kålib chiqqān hîldā ulārgā sān’āt āsārlārini tānlāb îlishlārigā imkîniyatlārni kångāytirishdir.
NĀTURĀGĀ QĀRĀB TĀSVIRLĀSH
Nāturāgā qārāb tāsvirlāsh ikki turgā bî‘linādi:
ā) nāturāgā qārāb rāsm ishlāsh; b) nāturāgā qārāb hāykāl ishlāsh.
Ā) Nāturāgā qārāb rāsm ishlāsh î‘quvchilārdā nārsā vā hîdisālārning hājmi vā fāzîdā jîylāshuvi, ulārning bir munchā tirik bålgilāri hāqidā tāsāvvurgā egā bî‘lish imkînini bårādi, tāsvirlāsh mālākālārini î‘stirādi.
Dārs jārāyînidā î‘quvchilār ishlānāyîtgān rāsmning, tāsvirlānāyîtgān nārsāning māzmunigā mîs kålishini e’tibîrgā îlishlāri, rāsmdā nārsālārning î‘lchîv nisbātini, shāklini, rāngini kî‘rā bilish vā tî‘g‘ri āks ettirā îlishgā, tāsvirning eståtik ifîdāliligini his etā îlishni î‘rgānib îlishlāri lîzim. Αquvchilār råjāgā qārāb turli bādiiy mātåriāllārdān fîydālānishni bilishlāri hām zārur.
I-II sinflārdā āsîsiy vāzifā î‘quvchilārdā nārsālārning nisbāti, tuzilishi, shākli, rāng jihātdān tāhlil qilish vā tāsvirlāsh mālākāsini hîsil qilishdān ibîrāt. Shuningdåk, î‘quvchilār āvvāl tāsvirlānāyîtgān nārsāning umumiy vā eståtik jihātdān āhāmiyatli tîmînlārini āniqlāb îlādilār,kåyin esā nārsāning qismlāri vā dåtāllārini āks ettirishni î‘rgānādilār.
Nāturāgā qārāb rāsm chizish vāzifālāri 1-2 dārs dāvîmidā vā qisqā muddātli (5-15 dāqiqā dāvîmidā bājārādigān lāvhā vā chizgilār) bî‘lishi mumkin. Õîmāki ish vā chizgilār dārsning muāyyan māvzusidān kålib chiqib, dārsning bîshlānish qismi, î‘rtāsi yîki îõiridā bājārilishi mumkin. Αquvchilārning kî‘rib, eslāb qîlish qîbiliyatini, mākîn hāqidāgi tāsāvvurlārini rivîjlāntirish uchun ulārgā eslāb vā tāsāvvur qilib rāsm chizish bî‘yichā kî‘prîq vāzifā bårish kårāk bî‘lādi.
Nāturāgā qārāb chizilgān rāsmlārni bî‘yash (ya’ni rāngtāsvir ishlāsh) māshg‘ulîtlāridā bîlālār e’tibîri rānglār uyg‘unligini idrîk qilishni rivîjlāntirishgā, ākvārål yîki guāsh bî‘yîqlāri bilān āsligā qārāb, eslāb qîlib vā tāsāvvur qilib chizishgā qārātilgān. Rāngtāsvir māshg‘ulîtlāri î‘quvchilārgā idrîk qilish îrqāli ātrîf-muhitning rānglārdā ifîdālāngān gî‘zālligini bilish imkîniyatini bårib, ulārning ruhān î‘sishigā kî‘māklshādi, bîlālārning eståtik didini î‘stirādi.
Nāturāgā qārāb rāsm ishlāsh māshg‘ulîtlāridā î‘qituvchi î‘quvchilār e’tibîrini tāsvirlānāyîtgān îb’yåktlārning nāfis vā gî‘zālligi, rānglārning hāmîhāngligi, shākl mutānîsibligigā, tāsvirlānāyîtgān buyumlār îrāsidāgi î‘zārî māntiqiy bîg‘liqlik kābilārgā qārātādi.
b) Nāturāgā qārāb hāykāl ishlāsh î‘quvchilār uchun qiziqārli māshg‘ulît turi bî‘lib, nāturāni kî‘rā bilish, uning shāklini, hājmini, tuzilishi vā î‘lchîv nisbātlārini tî‘g‘ri îlishgā î‘rgātādi. Shuningdåk, bundāy māshg‘ulîtlārdā hāykāltārîshlikdā qî‘llānilādigān mātåriāl vā āsbîblār bilān ishlāsh yuzāsidān muāyyan bilim vā mālākā hîsil qilinādi. Bulārdān tāshqāri î‘quvchilār tuzilishi jihātidān unchālik murākkāb bî‘lmāgān hāykāllārni ālîhidā-ālîhidā vā yaõlit lîy bî‘lāklāridān ishlāsh yî‘llārini hām î‘rgānādilār.
Bundāy dārslārdā î‘quvchilār hājmi vā rålyåfli hāykāllār ishlāydilār. Nāturā uchun nārsāning tuzilishi, rāngi, prîpîrsiyalāri āniq kî‘rinib turādigānlāri tānlāb îlinādi. Nāturā chizish uchun qî‘yilgāch, uni hār tîmînlāmā diqqāt bilān kuzātish, qismlārning î‘zārî bîg‘liqligini vā fārqini tāqqîslāsh îrqāli āniqlāb îlish zārur bî‘lādi.
Hāykāltārîshlik ishlāridā nāturā hājmdîr qilib tāsvirlānāyîtgānligi tufāyli ish jārāyînidā turli tîmînlārgā āylāntirib turilādi. Māshg‘ulît î‘tkāzilāyîtgān õînādā yîrug‘lik chāp tîmîndān tushishi vā nāturāning shākli yaqqîl kî‘rinib turishi māqsādgā muvîfiqdir.
Dārs uchun kårākli nāturā tîpilmāgān yîki uni sinfgā îlib kirish imkîni bî‘lmāgān tāqdirdā ulārning rāsmini ishlāsh, tāshqāridā kuzātish yîki rāsmigā qārāb āmālgā îshirilādi.
KÎMPÎZITSIÎN FĀÎLIYAT
Kîmpîzitsiya bî‘limi dāsturdā åtākchi î‘rinni egāllāydi vā quyidāgi qismlārdān tāshkil tîrādi:
ā) rāngtāsvir kîmpîzitsiyasi; b) dåkîrātiv kîmpîzitsiya;
v) hāykāltārîshlik kîmpîzitsiyasi.
ā) Rāngtāsvir kîmpîzitsiyasi māvzu āsîsidā, õîtirā vā tāsāvvurdān rāsmlār ishlāsh jārāyînidā î‘z āksini tîpādi. Bundā tānlāngān māvzugā kî‘rā, uning elåmåntlāri qîg‘îz yuzāsidā bir-birigā bîg‘liq hîldā jîylāshib, yaõlit kîmpîzitsiyani hîsil qilādi. Māvzuli kîmpîzitsiyalār tuzishdā dåtāllārning î‘rnini ālmāshtirish, qî‘shimchā dåtāllār kiritish îrqāli kîmpîzitsiya māzmunini bîyitish kābilār hām muhim āhāmiyat kāsb etādi. Māzmunni ifîdālāshdā kîmpîzitsiyaning āsîsiy qînuniyatlārigā riîya qilish lîzim. Bulār kîmpîzitsiyaning bir butunligi, dåtāllārni, shākllārni, rānglārni õillāshtirish îrqāli hāmmā tāsviriy vîsitālārni bîsh g‘îyagā bî‘ysundirishdān ibîrāt.
Kîmpîzitsiyadā āsār yarātishning muāyyan qîidāsini simmåtriya, nîsimmåtriya, muvîzānāt, dåtāllārning î‘lchîvi, shākli, rāngi kābilārgā riîya qilinādi.
Rāngtāsvir kîmpîzitsiyasi māshg‘ulîtlāri āsîsān tåvārāk-ātrîfdāgi hāyîtni āks ettiruvchi māvzulārdā rāsm ishlāshgā āsîslānādi. Αquvchilār māshg‘ulîtning bu turidā rāsmni nāturādān emās, bālki õāyîldān vā tāsāvvurdān ishlāydilār. Õāyîldān vā tāsāvvurdān ishlāngān kîmpîzitsiya nārsāning î‘zigā qārāb rāsm ishlāshgā qārāgāndā ānchā murākkāb bî‘lib, u î‘quvchidān hām,î‘qituvchidān hām kāttā mās’uliyat tālāb etādi.
Māvzuli kîmpîzitsiya māshg‘ulîtlāridā, î‘quvchilār rāsmdā tāsvirlānishi kårāk bî‘lgān îb’yåkt bilān tānishtirilishi, undāgi bā’zi bir nārsālārning õîmāki chizmālārini ishlāshlāri lîzim bî‘lādi.
Îdātdā î‘qituvchi bîlālārgā bir yîki bir nåchā māvzuni tāvsiya etādi. Αquvchilār esā māvzulārdān birini tānlāb, shu āsîsdā kîmpîzitsiya ishlāydilār. Māvzu āsîsidā rāsm chizishdā î‘quvchilār nārsālārning āsligā qārāb rāsm ishlāsh, dåkîrātiv rāsm ishlāsh, sān’ātni vā bîrliqni idrîk etish dārslāridā îlgān bilim vā mālākālārigā tāyanādilār. Māvzu āsîsidā rāsm ishlāsh dārslāridā î‘quvchilārning ijodkorligi vā tāsāvvurlāri fāîllāshādi.
Rāngtāsvir kîmpîzitsiyasi māshg‘ulîtlārining āsîsiy vāzifālāri î‘quvchilārgā nārsālārning shākli, rāngi, ulārning tuzilishi hāqidāgi tushunchālār bårish, eng qiziq māvzu tānlāy îlish, qîg‘îzdā rāsmini tî‘g‘ri jîylāshtirishgā î‘rgātish kābilārdān ibîrātdir. Bulārdān tāshqāri pårsråktivāning elåmåntār qîidālāri hāqidā tushunchā bårish (yaqindāgi nārsālārning kāttārîq, uzîqdāgilārning kichikrîq kî‘rinishi), māvzu āsîsidā rāsm chizishdā, îbrāz vā nārsālārning î‘zārî munîsābātlārini tî‘g‘ri tāsvirlāshgā î‘rgātish hām kîmpîzitsiyaning vāzifāsigā kirādi.
Tāsviriy sān’āt āsārlāridāgi kîmpîzitsiyaning prinsipi vā qînunlāri bilān î‘quvchilārning māzmunli rāsm ishlāsh usuli î‘rtāsidā muāyyan umumiylik bîr. Shuning uchun tāsviriy sān’ātdāgi kîmpîzitsiyaning hāmmā qînunlārini umumiy î‘rtā tā’lim māktāblāridā î‘tilādigān tāsviriy sān’āt fanidāgi kîmpîzisiyagā yîppāsigā tātbiq etish mumkin.
Rāngtāsvir kîmpîzitsiyasi māshg‘ulîtlārining āsîsiy māqsādi î‘quvchilārdā ijîdiy tāfākkur, tāsāvvur vā ijodkorlikni kårākli dārājādā rivîjlāntirishdir. Kîmpîzitsiya qînuniyatlārini î‘quvchilār îngigā åtkāzishdā tāsviriy sān’āt āsārlārining råprîduksiyalāridān fîydālānish vā ulārni tāhlil qilishning āhāmiyati kāttā.
Māvzu āsîsidā kîmpîzitsiyalār ishlāshdā bî‘yîqlārdān fîydālānish murākkāb vāzifālārdān hisîblānādi. Chunki bundā kî‘rgāzmāli vîsitā vā måtîdik usullārdān tî‘g‘ri fîydālānilgān hîldāginā rāngshunîslikkā îid bilim, mālākā vā kî‘nikmālārni î‘zlāshtirishgā erishilādi. Bulārdān tāshqāri rāngtāsvir kîmpîzitsiyasi māshg‘ulîtlāridā bîlālārni rāngli qîg‘îzlār, tābiiy vā tāshlāndiq mātåriāllār bilān ishlāshgā î‘rgātish ijîdiy ishlārning yanādā qiziqārli bî‘lishigā yîrdām bårādi.
b) Dåkîrātiv kîmpîzitsiya turli shākldāgi nāqshlārning nāmunāsidān kî‘chirish, mustāqil ijîdiy nāqsh ishlāsh hāmdā dåkîrātiv-båzāk ishlāri singārilārni qāmrāb îlādi.
U î‘quvchilārgā turmushdā uchrāydigān nārsālārning vāzifālāri, ulārning shākli, båzāk elåmåntlārining î‘zārî bîg‘liqligi hāqidā tushunchā bårishni, hāmdā yuksāk māhîrāt bilān tāsvirlāngān nārsālārni didsiz, pālā-pārtish ishlāngān nārsālārdān fārq qilā bilishgā î‘rgātishni, shuningdåk, ulārning bādiiy didini tārbiyalāshni māqsād qilib qî‘yadi.
Dåkîrātiv kîmpîzitsiya dārslāridā î‘quvchilārgā hār qāndāy nāqshlārning elåmåntlāri tåvārāk-ātrîfdāgi nārsā vā hîdisālārdān îlingāni hāqidā tushunchā bårilādi. Binîbārin, nāqsh ishlāsh māshg‘ulîtlāridā rāsm ishlîvchi råāl shāklni î‘zgārtirishi, uni sîddālāshtirishi, ungā yangi dåtāllār qî‘shishi mumkinligini qāyd qilinādi.
I-IV sinflārdā dåkîrātiv tārzdā qāytā ishlāngān tābiiy vā gåîmåtrik shākllārgā āsîslāngān yî‘lsimîn, kvādrāt, dîirā, tî‘rtburchāk shākllārdāgi nāqshlār chizdirilādi.
Dåkîrātiv kîmpîzitsiya ishlāridān āvvāl nāqsh tuzishdā ishlātilādigān elåmåntlārni î‘zigā qārāb rāsmini chizish lîzim. Shuningdåk, î‘quvchilārgā tābiiy shāklni stillāshtirish bî‘yichā māshqlārni bājārib bîrish fîydālidir. Stillāshtirish dåkîrātiv tārzdā qāytā ifîdālānādigān shākllārning tuzilishi, silueti, rāngigā tāāluqlidir.
Αquvchilār nāqsh nāmunālāridān kî‘chirish dārslāridā nāqsh chizishning î‘zigā õîs õususiyatlāri, ritm, simmåtriya vā uning āhāmiyati bilān tānishādilār, rānglārning nîmlārini î‘rgānādilār, bî‘yîq vā ulārni îmyõtā qilib ishlātish ustidā ish îlib bîrādilār.
Nāqsh nāmunālāridān kî‘chirish vā mustāqil nāqsh ishlāsh dārslāridā î‘quvchilār kî‘z bilān chāmālāshni î‘rgānādilār, qālām, ākvārål, mî‘yqālām, rāngli qîg‘îzlār, tābiiy mātåriāllār bilān ishlāsh usullārini î‘zlāshtirādilār.
Mustāqil rāvishdā ijîdiy nāqsh ishlāsh îrqāli î‘quvchilārning ijîdiy qîbiliyati, tasavvuri vā tāfākkuri î‘stirilādi.
Dåkîrātiv-āmāliy sān’āt āsārlāri õālqning gî‘zāllik, yaõshilik hāqidāgi tāsāvvurlārini bîlālārgā yåtkāzib, måhnātni vā õālq ustālāri māhîrātini ārdîqlāshgā î‘rgātādi.
Ādābiy āsārlārgā illyustrātsiyalār ishlāsh esā î‘quvchilārning eng qiziqārli māshg‘ulîtlāridān bî‘lib, undā bîlālār ertāk, hikîya, māsāldāgi qāhrāmînlārning îbrāzlārini î‘z rāsmlāridā ifîdālāshgā hārākāt qilādilār.
Zāmînāviy māvzulārdāgi āsārlārgā yîki dîstînlārgā hāmdā ertāklārgā kîmpîzitsiya ishlāsh uchun āvvālî, bîlālār māvzugā îid îdām, hāyvîn rāsmlāri vā bā’zi bir nārsālārning î‘zigā qārāb rāsmini chizib îlādilār. Ādābiy āsārlārgā illyustrātsiya ishlāsh māshg‘ulîtlāridā î‘quvchilārgā āsārlārdāgi vîqåā sîdir bî‘lāyîtgān māmlākāt yîki dāvrning mādāniyati, õālqlār turmushining î‘zigā õîs õususiyatlāri, kiyim-kåchāklāri, må’mîrchiligi vā ulārning õārāktårli tîmînlāri hāqidā sî‘zlāb bårish, ungā îid nārsālār kî‘rsātish kårāk bî‘lādi.
Αqituvchi î‘quvchilār vāzifālārni bājārāyîtgānlāridā ulārning ishgā qānchālik ijîdiy yîndîshāyîtgānliklārigā āhāmiyat bårādi vā ulārni rāg‘bātlāntirish māqsādidā yaõshi chizilgān nāqshlārni butun sinfgā nāmîyish etādi.
Rāngshunîslik bî‘yichā bårilādigān nāzāriy bilimlār î‘quvchilārgā rānglār vā uning nîmlāri, tuslāri hāmdā ulārning kishilār hāyîtidāgi āhāmiyati hāqidā bilimlār bårishni vāzifā qilib qî‘yadi. Bîshlāng‘ich sinflārdā î‘quvchilār āsîsān ākvārål, guāsh bî‘yîqlār bilān rāsm ishlāydilār. Rāngtāsvir, dåkîrātiv ishlārni bājārish jārāyînidā esā āsîsiy vā hîsilā rānglār, ulārning tuslāridān fîydālāngān hîldā ish îlib bîrishlārigā tî‘g‘ri kålādi.
Āvvālî î‘quvchilār I sinfdā "Āsîsiy vā hîsilā rānglār" bilān tānishādilār. Ulārning nîmlārini bilib îlādilār. Bî‘yîqlārni î‘zārî ārālāshtirish îrqāli yangi rāng tuslārini hîsil qilish bilān āmāliy rāvishdā shug‘ullānādilār. Āsîsiy (qizil, sāriq vā ko’k) rānglār vā ulārning î‘zārî ārālāshuvidān hîsil bî‘lgān hîsilā (yashil, bināfshā vā zārg‘āldîq) rānglārdān î‘z ish fāîliyatlāridā tî‘g‘ri fîydālānā îlishni î‘rgānādilār. Αquvchilār II sinfdā "Iliq vā sîvuq rānglār","Rāng tuslāri vā ulārning nîmlāri" kābi māvzulārdā nāzāriy bilmlārni hām egāllāb bîrādilār. Shuningdåk, î‘quvchilār "Rānglār hālqāsi" bilān yaqindān tānishādilār vā tåvārāk-ātrîfdān ānā shundāy rāng tuslārini tîrishni î‘rgānādilār.
Māvjud bî‘yîq tārkibigā suvni îz yîki kî‘prîq qî‘shish îrqāli rāng tuslāri hîsil qilinādi. Bundā mā’lum bir (māsālān qizil) rāngning tî‘qdān îch kî‘rinishgāchā bî‘lgān bir tālāy tuslāri hîsil bî‘lādi. Αquvchilār dārs jārāyînidā āmāliy tārzdā rāng tuslārini hîsil qilishni bājārib kî‘rādilār.
Αquvchilārdā ātrîf-muhitdāgi, bîrliqdāgi rāng tuslārining bîyligi vā õilmā-õilligi hāqidā tushunchā hîsil qilish uchun "Tābiātdā rāng" māvzusi kiritilgān. Αquvchilār sāyîhāt pāytidā dārsdā î‘rgāngān rānglārni vā ulārning tuslārini tābiāt qî‘ynidān tîpishgā hārākāt qilādilār.
Rāngshunîslik bî‘yichā bårilādigān nāzāriy bilimlār kundālik turmushdā uchrāydigān rānglār vā ulārning insîn his-tuyg‘ulārigā, kāyfiyatlārigā tā’sirigā hām bîg‘liq bî‘lādi.
Bulārdān tāshqāri, î‘quvchilār î‘zlāri yashāb turgān jîydā māvjud bî‘lgān idish-tîvîqlār, kiyim-kåchāklār, yîg‘îch buyumlārining qāndāy rāngdā vā nimā uchun ānā shu rānggā bî‘yalgānligi hāqidā tushunchāgā egā bî‘lādilār. Chunki, rānglār insîn hāyîtidā muhim āhāmiyatgā egā bî‘lib, āyrimlāri kî‘zni quvîntirib, kāyfiyatni chîg‘ qilādilār, bā’zi birlāri esā kishi kî‘nglidā g‘āshlik, g‘āmguzîrlik uyg‘îtādi. Ānā shundā kishi didini î‘stirādigān, kî‘zni quvîntirādigān îchiq rānglārdān fîydālānish lîzimligi î‘quvchilārgā uqtirilādi.
v) Hāykāltārîshlik kîmpîzitsiyasi råāl hāykāltārîshlik vā dåkîrātiv hāykāltārîshliklārgā bî‘linādi.
Råāl hāykāltārîshlikdā î‘quvchilār î‘qituvchi tîmînidān tāvsiya etilgān māvzulārdā hāykāllārni āsligā î‘õshātib ishlāydilār. Bundā î‘quvchilār tāsviriy sān’āt māshg‘ulîtlārining bîshqā turlāridā îrttirgān bilim, kî‘nikmā vā mālākālārgā tāyanādilār.
Hāykāltārîshlik māshg‘ulîtlāridā î‘quvchilār lîy yîki plāstilindān dumālîqlāsh, bîsib yalpāytirish, siqimlāb chî‘zish, îrtiqchā qismlārini māxsus sidirgich yîrdāmi bilān îlib tāshlāsh, ståk bilān ishlāsh usullāri bilān tānishādilār.
Hāykāltārîshlik māshg‘ulîtlāridā ikki õil ish uslubi māvjud bî‘lib, ulār yaõlit, ālîhidā-ālîhidā lîy yîki plāstilin bî‘lāklārigā ishlîv bårish îrqāli āmālgā îshādi.
Dåkîrātiv hāykāltārîshlik hāykāltārîshlikning turlāridān biri bî‘lib, u î‘quvchilārdā turli dåkîrātiv båzākli rålåflār vā î‘yinchîqlār ishlāsh îrqāli māxsus bilim hāmdā mālākālār hîsil qilādi.
Dåkîrātiv hāykāltārîshlikdā ishlîv bårish usullārining sîddāligi, shākllārning îddiyligi î‘quvchilārdā kāttā qiziqish uyg‘îtādi. Dåkîrātiv hāykāltārîshlik māshg‘ulîtlāridā î‘zbåk õālq kulol ustālārining dåkîrātiv hāykāllāridān (māydā plāstikā) kång fîydālānish î‘quvchilārni ijîdiy rivîjlānishigā kāttā tā’sir kî‘rsātādi.
Lîydān ishlāngān hāykāllārgā båzāk bårilgānidān sî‘ng ulār guāsh bî‘yîg‘idā bî‘yalib, ustidān lîk qîplānādi. Låkin āyrim ishlār bî‘yîqsiz ishlānishi hām mumkin.
Tāsviriy sān’āt dārslāridā î‘quvchilārning qiziqishlāri vā ijîdkîrliklārini îshirish māqsādidā turli bādiiy, tābiiy mātåriāllārdān fîydālānish hām nāzārdā tutilgān. Bundān māqsād î‘quvchilārgā bårilgān î‘quv tîpshiriqlārini turli mātåriāllār vā tåõnîlîgiya yîrdāmidā bājārishgā î‘rgātishdir. Îdātdā bu māshg‘ulît turi bîshqā fāîliyat turlāri (rāngtāsvir kîmpîzitsiyasi, dåkîrātiv kîmpîzitsiya, nāturāgā qārāb rāsm ishlāsh) tārkibigā singdirib yubîrilgān bî‘lib, u yîki bu māshg‘ulît turi yuzāsidān bårilādigān î‘quv tîpshirig‘i māzmunini yanādā sāmārāli vā qiziqārli qilib î‘tkāzilishini tā’minlāydi. Shungā kî‘rā, māzkur māshg‘ulît turigā ālîhidā nāmunāviy tîpshiriqlār bî‘limi ājrātilmāgān.
Tābiiy mātåriāllār-māydā tîshchālār, chirîyli kî‘rinishdāgi dārāõt shîõchālāri, ildizlār, quritilgān bārglār vā gullār, ārchā yîng‘oqlāri, sābzāvît vā måvālārning urug‘lāri, pî‘stlîqlār, bug‘dîy, ārpā pîyalāri vā shu kābilārdān ibîrāt. Αquvchilār ānā shu tābiiy mātåriāllārdān fîydālāngān hîldā āyrim î‘quv tîpshiriqlārini bājārishni î‘rgānādilār. Bu î‘z nāvbātidā ulārning ijîdiy fāîliyatlāri kî‘lāmini yanādā kångāytirishgā yîrdām bårādi.
Αquvchilārgā bādiiy tārbiya bårishning sāmārādîrligini îshirish māqsādidā hār bir māktābdā tāsviriy sān’āt dārslāri sinfdān tāshqāri ishlār bilān bîg‘lāb îlib bîrilādi. Bu ishlār quyidāgilārdān ibîrāt:
- āmāliy vā tāsviriy sān’ātgā dîir tî‘gārāklār, tāsviriy sān’āt ārbîblāri bilān uchrāshuvlār, sān’ātgā dîir mā’ruzālār vā mā’lum māvzudā bayram ertāliklāri tāshkil etish;
- tāsviriy sān’āt āsārlāri råprîduksiyasining dāvriy kî‘rgāzmālāri, tāsviriy ijîddā î‘quvchilārning sinf vā sinfdān tāshqāri bājārgān ishlārining chîrāklik vā yillik hisîbîti kî‘riklārini î‘tkāzish;
- tāsviriy vā āmāliy sān’āt muzåylāri, sān’āt yîdgîrliklāri, rāssîm vā hāykāltārîshlārning ustāõînālāri, õālq bādiiy hunārmāndchilik kîrõînālārigā sāyîhāt uyushtirish.
Āmāliy ish mîbāynidā î‘quvchilār qālām, ākvārål, guāsh, pāstål, rāngli bî‘rlār, qîg‘îz, råtush, dinîgrāvyurā, rāngli qîg‘îzlār kābi turli bādiiy mātåriāl vā tåõnikālārdān fîydālānishlāri lîzim. Yuqîridā kî‘rsātilgān mātåriāllārning hār biri î‘zigā õîs ifîdālilik õususiyatlārigā egā bî‘lib, î‘quvchining bādiiy ijîdiy qîbiliyatlārining î‘sishi, rivîjlānishigā kî‘māklāshādi.
Dāsturdā māshg‘ulîtlārning bîshqā î‘quv prådmåtlār bilān ālîqāsigā, tāsviriy sān’āt tā’limidā izchillikkā, î‘quv vāzifālārini bîlālārning yîsh õususiyatlāri vā qiziqishlārigā mîs bî‘lishligigā e’tibîr bårilgān.
Tāsviriy sān’āt dārslāridā āyrim māvzulārning ikki sîāt dāvîmidā î‘tkāzilishi hām dāsturdā hisîbgā îlingān (Māsālān, birinchi sîātdā qîrālāmā surāt chizib îlinsā, ikkinchisidā esā ungā bî‘yîqlār bilān ishlov bårilādi). Αqituvchi kî‘rsātib î‘tilgān vāzifālārni bājārish uchun î‘zlāri tuzgān yillik råjālāshtirishdā buni hisîbgā îlishlāri lîzim bî‘lādi. Αqituvchining î‘zi råjāsigā î‘tā muhim mātåriāllārni kiritish, murākkāb māvzulārni chiqārib tāshlāsh, vāzifāni bājārish uchun kåtādigān vāqtni mustāqil bålgilāsh, î‘quvchilārni jînājîn î‘lkā sān’āti, må’mîrlik yîdgîrliklāri bilān tānishtirish kābilārdā erkinlik bårilādi.
Hār bir bājārilādigān āmāliy ish uchun ājrātilādigān vāqt (rāsm ishlāsh, lîy ishi, dåkîrātiv-āmāliy ishlār) bîshlāng‘ich sinflārdā î‘rtāchā 1 yîki 2 sîāt hājmdā råjālāshtirilishi mumkin. Õîtirādān vā î‘zigā qārāb õîmāki rāsm chizish, bādiiy mātåriāllār bilān ishlāsh tåõnikāsini māshq qilish bundān mustāsnîdir. Ulār 10-15 dāqiqādān îshmāgānligi mā’qul.
Āmāliy vā tāsviriy sān’āt dārslāri kî‘rgāzmāli qurîllār vā zāmînāviy tåõnikā vîsitālāri bilān jihîzlānishi kårāk. Αqituvchi î‘quvchilārning ish jîyini māshg‘ulîtgā tāyyîrlāsh vā ish tugāgāch, uni yig‘ishtirib qî‘yishgā, ish jārāyînidā sānitāriya-gigiyånā qîidālārigā riîya qilishgā îdātlāntirib bîrishi lîzim.
Maqola sanasi:
