I - sinf
Bîrliqni idrîk etish
Bîrliqni idrîk etish màshg‘ulîtlàrining vàzifàlàri quyidàgilàrdàn ibîràt: Αquvchilàr e’tibîrini bîrliqdàgi àjîyib nàrsà, kî‘rinish và hîdisàlàrgà qàràtish îrqàli (shuningdåk,shàkllàr,rànglàr và bîshqàlàr) ulàrdà bîrliqqà nisbàtàn qiziqish uyg‘îtish, ulàrdà chizish istàgini hîsil qilish và rivîjlàntirish, tàbiàtning turli fàsllàridàgi î‘zigà õîs gî‘zàlligini kî‘rà bilishgà î‘rgàtish;
- tàbiàt gî‘zàlligini idrîk etishdà àssîsiàtiv tàsàvvurlàr và fàntàziyani qî‘llàshgà î‘rgàtish (dàràõt, shîõ-shàbbàlàrdà, qîr uyumlàridà turli shàkllàrni kî‘rish và bîshqàlàr);
- o‘quvchilàrni tàbiàtdàgi, hàyîtdàgi, ijtimîiy hîdisàlàrdàgi (màhàllàlàrdàgi ,shàhàrlàrdàgi và qishlîq màydînlàrining bàdiiy båzàgidàgi) gî‘zàllikni kî‘rà bilishgà và idrîk etishgà î‘rgàtish;
- o‘quvchilàr dà tàsviriy sàn’àtning hàyît bilàn, àtrîf-muhit bilàn bîg‘liqligi hàqidà tushunchà bårish.
Bîrliqni idrîk etish dàrslàridà bîlàlàr tàbiàt quchîg‘igà sàyrgà îlib chiqilàdi và u yårdà kuzàtish bilàn birgà turli dàràõtlàrning shîõlàri, ildizlàri, bàrglàri hàmdà bîshqà tàbiiy màtåriàllàr tî‘plàb bîrilàdi.
Bîrliqni idrîk etish màshg‘ulîtlàridà sinfdà màvzu bilàn bîg‘liq bî‘lgàn filmlàr, slàydàlàr, sàn’àt àsàrlàrining råprîduksiyalàri nàmîyish etilàdi. Musiqà àsàrlàri tinglànàdi, shå’rlàr î‘qilàdi. Shuningdåk, bàdiiy màtåriàllàr, î‘quv àsbîblàri, ràssîmlàrning fàîliyatlàri bilàn hàm tànishtirilàdi.
Nàmunàviy tîpshiriqlàr
"Îltin kuz", "Bàhîr kåldi", "Kumush qish", "Yîzgi ishlàr" hàqidà suhbàt.
NÀTURÀGÀ QÀRÀB TÀSVIRLÀSH
À) Nàturàgà qàràb ràsm ishlàsh màshg‘ulîtlàrining vàzifàlàri quyidàgilàrdàn ibîràt:
- o‘quvchilàrdà qàlàm bilàn turli yî‘nàlishlàrdà erkin tî‘g‘ri, egri, tî‘lqinsimîn, qiya và àylànà shàklidàgi chiziqlàr î‘tkàzish màlàkàlàrini hîsil qilish;
- ràsmni qîg‘îz yuzàsidà turlichà jîylàshtirishgà î‘rgàtish;
- nàrsàning shàkli, ràngi, fàzîviy hîlàti, î‘lchîvlàrini î‘zàrî sîlishtirish îrqàli tî‘g‘ri kî‘rishgà và tàsvirlày îlishgà î‘rgàtish;
- nàrsàning ràngini bir må’yîrdà bî‘yash màlàkàlàrini hîsil qilish;
- ràsm ishlàsh jàràyînidà shàkl, mutànîsiblik, qismlàrning î‘zàrî bîg‘liqligigà, chizilàdigàn nàrsà - qush, hàyvînlàr, insîn tànà qismlàrining î‘lchîvlàri î‘rtàsidàgi nisbàtlàrni tî‘g‘ri îlishgà î‘rgàtish.
Nàmunàviy tîpshiriqlàr
Bàyrîqchà, sîàt, bàliqchà, hàvî shàrlàri, tàndir nîn, î‘rik, tîl, shàftîli, îlchà bàrglàri, måvàli dàràõtlàrning gullàri, bàhîrgi gullàrning î‘zigà qàràb ràsmini ishlàsh.
B) Nàturàgà qàràb hàykàl ishlàsh màshg‘ulîtlàrining vàzifàlàri quyidàgilàrdàn ibîràt:
- hàykàltàrîshlikdà ishlàtilàdigàn màtåriàllàr và àsbîblàr bilàn tànishtirish;
- î‘quvchilàrning nàrsàlàrni (shàkli, hàjmi, î‘lchîvlàrini) î‘zàrî tàqqîslàsh îrqàli lîy và plàstilin bilàn ishlàsh màlàkàlàrini shàkllàntirish;
- hàykàltàrîshlikkà dîir màõsus àtàmàlàr bilàn tànishtirish.
Nàmunàviy tîpshiriqlàr
Αyinchîqlàr-tuya, echki, î‘rdàkchà, tîychîq, õî‘rîz, buzîqchà, jî‘jàlàrning hàykàlchàsini và bàliq rål’yåfini î‘zigà qàràb hàykàlini yasàsh.
Kîmpîzitsiîn fàîliyat
Kîmpîzitsiya màshg‘ulîtlàrining vàzifàlàri quyidàgilàrdàn ibîràt:
à) Ràngtàsvir kîmpîzitsiyasi. Αquvchilàrning ijîdiy qîbiliyatlàri và fàntàziyasini î‘stirish;
- ràsm chizishdà bîlàlàrni qîg‘îzning båtidàn màqsàdgà muvîfiq ràvishdà fîydàlànà îlishgà î‘rgàtish;
- ràsmdà tàsvirlànàyîtgàn nàrsàlàrning kî‘rinishlàrini màzmunàn bir-birigà bîg‘lày bilish và ulàrni qîg‘îz yuzàsidà tàsvirlày îlishgà î‘rgàtish;
- màzmunli ràsmdà tàsvirlànàyîtgàn qismlàrni shàkl và ràng jihàtidàn muvîzànàtini sàqlày bilishgà î‘rgàtish;
- îdàmlàr, hàyvînlàr, dàràõt và bîshqà shu kàbilàrning tànà tuzilishini hàmdà ulàrning î‘zàrî bîg‘liqligini, ulàrdàgi gî‘zàlliklàrni ràsmlàrdà tàsvirlày îlishgà î‘rgàtish;
- bîlàlàrni àõlîqiy, eståtik jihàtdàn tàrbiyalàshgà kî‘màklàshish.
Nàmunàviy tîpshiriqlàr
"Kuz sàhîvati", "Bàhîrgi ishlàr", "Kàpàlàklàr ràqsi", "Αrik gullàdi", "Yelkànli qàyiqlàr", "Kuzgi shudgîr", "Qàhràtîn qish", "Vàrràk uchirish", "Ikki echki", "Shîlg‘îm","Mîsh bîshqà màqtànmàydi" nîmli hikîyalàr àsîsidà ràsm ishlàsh.
b) Dåkîràtiv kîmpîzitsiya màshg‘ulîtlàrining vàzifàlàri quyidàgilàrdàn ibîràt:
- î‘quvchilàrning tàsviriy màlàklàrini î‘stirish; yî‘lsimîn nàqshlàrning õususiyati bilàn tànishtirish;
- bî‘yîqni suv bilàn eritish và u bilàn kåràkli yuzàlàrni tåkis bî‘yash;
- mî‘yqàlàmning uchi bilàn ishlàshgà î‘rgàtish; nàqsh unsurlàrining tàkrîrlànishi yîki qàytàrilishi (shàkli và ràngi jihàtidàn) tî‘g‘risidà mà’lumît bårish; ertàk và hikîyalàrning màzmunigà mîs hîldà ràsm ishlàsh yuzàsidàn dàstlàbki tushunchàlàr bårish và àmàliy ishlàrni bàjàrishgà î‘rgàtish;
- î‘quvchilàrdà shàkl và ràngni såzish hislàrini î‘stirish;
- nàqshlàrning gî‘zàlligini his qilishni rivîjlàntirish; tàbiiy màtåriàllàr và ràngli qîg‘îzlàrdàn kåsish, qirqish và yîrishtirish îrqàli turli dåkîràtiv båzàklàr, nàqshlàr tuzishgà î‘rgàtish.
Ràngshunîslik yuzàsidàn esà quyidàgi vàzifàlàr àmàlgà îshirilàdi:
- î‘quvchilàrni àsîsiy và hîsilà rànglàr bilàn tànishtirish; àsîsiy và hîsilà rànglàr hàqidà tushunchà bårish, àsîsiy rànglàrning tuslàrini (màsàlàn, îch qizil, qizg‘ish, tî‘q qizil và h.k.) suv bilàn àràlàshtirish îrqàli ràng hîsil qilishgà î‘rgàtish;
- àsîsiy rànglàrni î‘zàrî àràlàshtirish îrqàli hîsilà rànglàrni (yashil, binàfshà, zàrg‘àldîq rànglàr) tîpà bilish màlàkàlàrini rivîjlàntirish;
- àsîsiy và hîsilà ràng tuslàrini tåvàràk-àtrîfdàgi nàrsàlàrdàn tîpà bilish và nîmlàrini àytà bilishgà î‘rgàtish;
Nàmunàviy tîpshiriqlàr
Gåîmåtrik shàkllàrdàn, bàrglàr, gullàrning tàsvirlàridàn yî‘lsimîn và kvàdràt shàklidà nàqshlàr ishlàsh. Qîg‘îzdàn yasàlgàn (bîlàlàr uchiràdigàn) "Làylàk"ni bàdiiy båzàsh. Tàbiiy màtåriàllàrdàn (bàrglàr, î‘t-î‘lànlàr, gullàr, måvà và sàbzàvît urug‘làri và h.k.) hàyvîn và qush tàsvirlàrini ishlàsh, nàqshlàr tuzish. Mî‘yqàlàm bilàn ishlàsh yuzàsidàn màshqlàr bàjàrish.
v) Hàykàltàrîshlik kîmpîzitsiyasi. Αquvchilàrdà ijîdiy qîbiliyatlàrni î‘stirish;
- lîy và plàstilin bilàn ishlàsh màlàkàlàrini rivîjlàntirish;
- nàrsàlàrning hàjmi, shàklini his qilish hàmdà ulàrni tàsvirlàsh, chàmàlàsh qîbiliyatlàrini î‘stirish;
- mà’lum bir màzmunni hàykàltàrîshlikning ifîdàlilik vîsitàlàri yîrdàmidà tàsvirlàshgà î‘rgàtish.
Nàmunàviy tîrshiriqlàr
"Tîvuq và jî‘jàlàr", "Αrdàk và î‘rdàkchàlàr" màvzusidà kîmpîzitsiyalàr ishlàsh. "Sàbzàvît và måvàlàr", "Àjdàrhî", "Αyinchîq tîychîq", puflàb chàlinàdigàn "Αyinchîq hushtàk" màvzulàridà dåkîràtiv hàykàllàr ishlàsh.
Fîydàlànish uchun tàvsiya etilàdigàn tàsviriy sàn’àt àsàrlàrining rî‘yõàti:
N. Qàràõàn. Îltin kuz.
B. Jàlîlîv. Ustà àyîl.
I. Hàydàrîv. Îltin kuz.
Α. Tànsiqbîyåv. Tîg‘dà kuz.
K. Bîgîduõîv. Qîràsuvdà bàhîr.
Å. Ràchåv. "Bî‘g‘irsîq" nîmli ertàkkà ishlàngàn illyustràsiya.
Α. Tànsiqbîyåv. Αzbåkistîndà màrt. Yusufõînà.
R. Tåmirîv. Bibiõînim hîvlisidà bàhîr.
Α. Tànsiqbîyåv. Jînàjîn î‘lkà.
Z. Inîg‘îmîv. Bàhîr.
Z. Inîg‘îmîv. Chîygà.
BIRINCHI SINF ΑQUVCHILÀRINING BILIM, KO‘NIKMA VÀ MÀLÀKÀLÀRIGÀ
QΑYILÀDIGÀN ÀSÎSIY TÀLÀBLÀR
Αquv yilining îõiridà birinchi sinf î‘quvchilàri quyidàgilàrni bilishlàri lîzim:
Bilimlàr:
- tàsviriy sàn’àt dàrslàridà qî‘llànilàdigàn ish jihîzlàri và î‘quv qurîllàrining nîmlàri và ulàr bilàn ishlàshni;
- tàbiiy màtåriàllàr và ulàrning nîmlàrini;
- tuzilishi jihàtidàn sîddà bî‘lgàn î‘yinchîqlàrni ràsmgà, chizmàgà kî‘rà haykalini ishlash;
- àsîsiy (qizil, sàriq và zàngîri) và hîsilà (zàrg‘àldîq, ko’k, binàfshà và yashil) rànglàrni, shuningdåk, îq, qîrà, kul ràng kàbi ràng nîmlàrini;
- rahglar haqida (issiq va sovuq) tasavvurga ega bo’lish;
- qalam, qog’oz, bo’yoq va mo’yqalamdan to’g’ri foydalanish usullarini bilish;
- tasvir mazmuniga ko’ra qog’oz o’lchami va holati (gorizontal, vertikal) ni to’g’ri belgilay olish;
- ràsm chizish và hàykàl yasàsh tàrtibini;
- tàsviriy sàn’àtning “natyurmort”, “manzara”, “portret” jannrlarida ijod qilgan 5 tà ràssîmlàrning ismi và fàmiliyasi hàmdà ulàr yaràtgàn tàsviriy
sàn’àt àsàrlàrining nîmlàrini;
Ko’nikmalàr:
- tàsviriy sàn’àt dàrslàridà qî‘llànilàdigàn ish jihîzlàri và î‘quv qurîllàri bilàn ishlàshni;
- tàbiiy màtåriàllàr và ulàrni ishlatish yo’llarini;
- tuzilishi jihàtidàn sîddà bî‘lgàn î‘yinchîqlàrni ràsmgà, chizmàgà kî‘rà haykalini ishlash;
- àsîsiy (qizil, sàriq và zàngîri) và hîsilà (zàrg‘àldîq, ko’k, binàfshà và yashil) rànglàrni, shuningdåk, îq, qîrà, kul ràng kàbi rànglàr bilan ishlashni;
- rahglar haqida (issiq va sovuq) tasavvurga ega bo’lish;
- qalam, qog’oz, bo’yoq va mo’yqalamdan to’g’ri foydalanish;
- tasvir mazmuniga ko’ra qog’oz o’lchami va holati (gorizontal, vertikal) ni to’g’ri belgilay olish;
- ràsm chizish và hàykàl yasàsh tàrtibini;
Màlàkàlàr:
- qàlàm và mî‘yqàlàmdà tî‘g‘ri và egri chiziqlàr chizà îlish;
- mî‘yqàlàmning mî‘ynà qismini bîsish îrqàli turli shàkllàr hîsil qilish;
- nàrsàning î‘zigà qàràb tàsvirlàshdà ular shàklidàgi õàràktårli õususiyat và î‘lchîvlàrni tî‘g‘ri îlish (kång, tîr);
- màvzu àsîsidà ràsm ishlàshdà nàrsàning kuzàtuvchigà nisbàtàn turlichà uzîqlikdà jîylàshgànligini hisîbgà îlib, îlisdàgi nàrsàlàrni kichikrîq î‘lchàmdà qîg‘îzning tåpàrîq qismigà, yaqindà jîylàshgàn nàrsàlàrni esà qîg‘îzning pàstrîg‘igà kàttàrîq î‘lchàmdà chizish îrqàli bî‘shliqni ifîdàlày îlish;
- ishlanayotgan rasmning mazmuniga ko’ra qîg‘îz holatini (gorizontal, vertikal) to’g’ri tanlash;
- Tasviriy faoliyat jarayonida gigienik qoidalariga amal qilish;
Maqola sanasi:
