UQTIRISH ÕĀTI
Māzkur dāsturning āsîsiy mîhiyati quyidāgilār bilān bålgilānādi; āvvālî, dārslārning muāyyan māvzulāri hār bir chîrāk uchun bålgilāngān bîsh māvzulārdān kålib chiqādi vā sābîq chîg’idā musiqāning muāyyan mîhiyatini tushunishgā yîrdām bårādi. Ikkinchidān, musiqā tinglāsh, qî’shiq kuylāsh vā musiqā sāvîdi māshg’ulîtlāri dārsning mustāqil qismi emās, bālki dārs māvzusini îchib båruvchi musiqā fāîliyati sifātidā qābul etilādi. Uchinchidān, dārs māvzusining qiziqārli bî’lishi vā tāhlim sāmārādîrligini îshirish māqsādidā rāqs vā musiqāli ritmik hārākātlār, chāđāk vā bîlālār chîlg’u āsbîblāri-shiqildîq, dîirāchā, qîshiq vā bîshqālārdā musiqāgā jî’r bî’lish hāmdā musiqā ijîdkîrligi kābi musiqā fāîliyatlāri qî’llānilādi. Ushbu fāîliyatlār zāmiridā î’yin õususiyatlāri māvjudligi tufāyli ulār î’quvchilārdā kāttā qiziqish uyg’îtādi. Māshg’ulîtlārdā qî’llānilādigān bārchā musiqā fāîliyatlāri dārs māvzusining ājrālmās qismi vā māntiqān uzviy bî’lāgi sifātidā āmāl qilādi. Bu jihātdān «Musiqā mādāniyati» đrådmåti kîmđlåks (intågrāl-ārālāsh) dārs tiđigā kirādi vā undā dārsning umumiy māvzusigā bî’ysinuvchi, î’zārî māntiqān bîg’lānuvchi quyidāgi musiqā fāîliyatlārigā āmāl qilinādi; musiqā idrîki (tinglāsh), kuylāsh, musiqā sāvîdi, rāqs vā ritmik hārākātlār, chāđāk vā chîlg’u āsbîblāridā chālish musiqā ijîdkîrligi.
Musiqā idrîki dārs māshg’ulîtlāridā åtākchi fāîliyat sifātidā muhim rîl î’ynāydi. U ikki hîlātdā āmālgā îshādi: birinchi hîlātdā mā’lum āsār tinglānib, idrîk etilādi vā uning bādiiy tāvsiflāri dārs māvzuigā dîir îddiy musiqiy-đådāgîgik tāhlil etilādi. Eshitish îrqāli āsārni tushunish vā îngli idrîk etish, āsārning musiqiy õususiyatlāri (jānri, tuzilishi, ifîdā vîsitālāri, ijrîchiligi) hāmdā bādiiy māzmuni hāqidā mā’lum bilimlārgā egā bî’linādi. Ikkinchi hîlātdā musiqā āsārlāri āvvāl tinglānib ( idrîk etilib), sî’ng u yîki bu fāîliyati kî’đrîq kuylāsh îrqāli î’rgānilādi, uning bādiiy māzmun õususiyatlāri āmāliy fāîliyatdā ifîdālānādi. Māsālān, î’rgānilādigān qî’shiq āvvāl î’qituvchi ijrîsidā (tāsmā îrqāli hām) bir–ikki mārtā tinglānādi, āsār hususiyati hāqidā suhbāt qilinādi, sî’ng î’rgānishgā kirishilādi; rāqs musiqāsi āvvāl tinglānādi, kuy tāvsiflāri ānglāb îlingāndān sî’ng, rāqs hārākātlāri ifîdāsi î’rgānilādi. Kî’đinchā āsār bir nåchā fāîliyat uyg’unligidā (tinglāsh, kuylāsh, rāqs hārākāti vā bîshq.) î’rgānilādi. Bundāy māshg’ulît usuli āsārni đuõtā î’rgānish vā āyni hîldā kîmđlåks mālākālārning rivîjlānishi uchun imkîn yarātādi, «Musiqā mādāniyati» dārsidā bārchā fāîliyatlār muāyyan māvzu zāmiridā māntiqān î’zārî bîg’lānādi, nātijādā dārsning māntiqān bir butunligi vujudgā kålādi, Musiqā sāvîdi bārchā fāîliyatlārni nāzāriy birlāshtiruvchi fāîliyat sifātidā muhimdir, Dārsdā qāysi fāîliyat māshg’ulîti (tinglāsh, kuylāsh, rāqs vā bîshqa) qî’llānilmāsin, uning āmāliyîtidā fîydālānilāyîtgān āsār î’rgānilādi vā uning õususiyatlāri (jānri, tuzilishi, ijrîchiligi vā h.k) hāqidā yangi tushunchālār hîsil bî’lādi. Shu bîis, musiqā sāvîdi fāqātginā nîtā sāvîdi uslublāridān ibîrāt bî’lib qîlmāy, bālki î’quvchilārning umumiy musiqiy bilim dîirāsini tārkib tîđdiruvchi, umumiy bilim-tushunchālār mājmuāsini (musiqā shākllāri, jānrlāri, chîlg’uchilār ijrîchiligi, õālq, bāstākîrlik musiqāsi, ulārning fārqlāri, milliy musiqāning māhālliy uslublāri, klāssik musiqā, nîtā sāvîdi vā bîshq.) singdirib bîrishdān ibîrāt.
Shuni ālîhidā e’tibîrgā îlmîq zārurki, musiqā idrîki (tinglāsh) vā musiqā sāvîdi fāîliyati î’zārî uzviy bîg’lānish bilān qîlgān bārchā fāîliyatlār āmāliyîtigā åtākchilik qilādi. Kuylāsh fāîliyati î’quvchilārning musiqā–î’quv qîbiliyati hāmdā ijrîchilik mālākālārini rivîjlāntirish uchun zārurdir. Sinfdā jāmîā bî’lib kuylāsh jārāyînidā î’quvchi î’z îvîz-ijrîsini bîshqārādi, î’rtîqlāri ijrîlārini eshitib kuzātādi vā ulār bilān birgā jî’r bî’lib kuylāshgā intilādi.
Zîtān, tinglāsh vā kuylāsh î’quv mātåriāllāri tā’lim māzmunini tāshkil etādi. Ulārni tinglāsh vā kuylāsh fāîliyatlāri vîsitāsidā î’rgānish bilān birgā, musiqāli hārākātlār hāmdā ijîdkîrlik fāîliyatlāri bilān hām hār tîmînlāmā î’zlāshtirish vā musiqiy tāvsiflārni ushbu fāîliyatlār vîsitāsidā ifîdālāsh imkîniyatlāri yarātādi.
Dāsturdā rāqs vā musiqāli hārākātlārgā ālîhidā î’rin bårilgān. Bu fāîliyatlār î’quvchilārning musiqiy qîbiliyatlāri, õususān, ritm-usul tuyg’usi vā āsār bādiyatini ifîdālāsh mālākālārini rivîjlāntirish bilān birgā, ulārning jismîniy rivîjlāntirish uchun hām muhimdir. Bu, āyniqsā, bîshlāng’ich sinf î’quvchilāri uchun nihîyatdā zārur. Dārsdā î’rgānilādigān rāqs vā hārākātlār bîshqā dārs chîg’idā (jismîniy tārbiyadā, tānāffuslārdā) kång qî’llānishi māqsādgā muvîfiqdir.
Shuni tāhkidlāsh lîzimki, î’zbåk õālqi milliy rāqs sān’āti bilān îlāmgā dîng tārātgān. Āmmî māktāb tā’lim-tārbiyasi tārkibidā rāqs sābîg’i dåyarlik yî’q dārājādāligini nāzārdā tutsāk, musiqā dārslāri māzmunidā milliy rāqs usullārini bîlālārgā yîshlikdān î’rgātish nāqādār zārurligi mā’lum bî’lādi.
Shu bîis, musiqā î’qituvchisi milliy rāqs sān’ātimizning îddiy hārākātlārini bilish (ijrî etā îlish)vā dārsdā qî’llāsh usullārini đuõtā egāllāsh dāvr tālābidir. Chāđāk vā chîlg’u āsbîblāridā chālish fāîliyati hām rāqs vā musiqāli hārākātlār singāri î’quvchilārning musiqā (î’quv qîbiliyatlāri) hāmdā ijrîchilik mālākālārini rivîjlāntirish uchun fîydālidir. Bu fāîliyat bîshlāng’ich sinflārdā milliy chîlg’u āsbîblār bilān tānishish vā ulārning tîvush tåmbrlārini ānglāb îlish bilān uzviy bîg’lānib āmālgā îshirilishi zārur. Bundā dîirāchilār, qāyrîq, qîshiq, kichik sîđîllār kābi urib chālinādigān chîlg’u āsbîblāridān fîydālānib, î’qituvchi ijrîsi vā māgnitîfîn tāsmāsi îrqāli tārālādigān kuylārgā jî’r bî’lish mālākālāri rivîjlāntirilādi.
Musiqā ijîdkîrligi fāîliyati bîlālārdā musiqiy tāfākkur, izlānish vā ijîdkîrlik mālākāsini î’stirā bîrish uchun āhāmiyatgā egādir. Bu fāîliyat î’qituvchi ijrîsidā dîirā chårtib jî’rîvîzlik qilish, sinf ijrîsigā «dirijyîrlik» qilish, kuy îhāngigā mîs hārākātlār (õususān, rāqs) tîđish, shåhr đārchāsigā kuy «bāstālāsh» kābi ijîdkîrlik āmāliyîtlāri bilān bājārilādi. Musiqāli hārākātlār, chîlg’uchilik vā ijîdkîrlik fāîliyatlārini āmālgā îshirishdā î’yin måtîdlāridān kång fîydālānish tāvsiya etilādi. Zîtān, ushbu fāîliyatlār kî’đrîq î’yin õususiyatlāri bilān bîg’liq. Dāsturdā tinglāsh vā kuylāsh uchun āsārlār tālāb dārājāsidān îrtiq bårilgān. Bu î’qituvchigā āsārlārni sinf imkîniyatlāri vā î’quv yilining muhim sānālārigā muvîfiq tārzdā tānlāb î’qitish imkîniyatini bårādi. Āyni đāytdā, dāstur î’qituvchigā dāsturgā kiritilmāgān, āmmî bādiiy yuksāk, tārbiyaviy jihātidān muhim vā î’quvchilār idrîk- āmāliyîtigā mîs bî’lgān yangi āsārlārdān kång fîydālānish huquqini hām bårādi.
Undā chîrāk māvzulārigā mîslāb āsārlārni dåyarli ikki hissā miqdîrdā tānlāsh vā lîzim bî’lgāndā dāsturdān tāshqāri āsārlārdān hām fîydālānish mumkin.
Nîtā sāvîdi, chîlg’uchilik, rāqs vā hārākātlār, shuningdåk, musiqā ijîdkîrligi fāîliyati māzmunidā tāvsif etilgān āsārlār hām shārtli rāvishdā bårilādi. Dārs shārîitigā qārāb ulārni ālmāshtirish mumkin. Bu esā dārslārni råjālāshtirishdā vā dārslārgā tāyyîrgārlik kî’rishdā ijîdiy yîndîshishni tāqāzî etādi. Bundā shu nārsāgā ehtibîrni kuchāytirmîq lîzimki, gārchi dāsturdā āsārlār vā māshg’ulîtlār māzmuni hār bir fāîliyat turigā dîir ālîhidā-ālîhidā kî’rsātilgān bî’lsādā, āmmî dārslārni råjālāshtirishdā vā ulārni î’tishdā musiqā fāîliyatlāri dārs māzmunidān kålib chiqishi vā uning mîhiyatini îchib bårishi lîzim bî’lādi. Shundāy qilib, dārsdā musiqā fāîliyatlāri māntiqān birlāshib, māzmunān bir butunlikni tāshkil qilādi.
Dāstur yakunidā yil dāvîmidāgi musiqā tā’limi māzmunidān î’quvchilārning îlishi zārur bî’lgān bilim vā mālākā kî’nikmālārining āniq måzînlārigā āsîslānib ish tutishgā imkîn bårādi.
Maqola sanasi:
