3-SINF
Mehnat ta’limi
Qog‘oz va karton bilan ishlash 13 soat
Qog`ozdan turli parrandalar, turli geometrik shakllar, rangli
qog`ozlardan gullar yasash. Pape-mashe usulida o`yinchoqlar tayyorlash va bezash, mozayka, o`yinchoqlar, grlandlar, archa bezaklarini yasash. Rasm uchun ramka tayyorlash.
Qog`ozdan gullar, pape-mashe usulidan idishlar, hajmdor gul, qog`ozdan gullar,applikatsiya usulida bayramlarga tabriknomalar yasash.
Gazmol bilan ishlash 7 soat
Chok turlaridan, kartondan guldon, chovgum ushlagich, yumshoq o`yinchoq tikish. To‘qish turlari haqida ma’lumot, to‘qishning oddiy usullari, turli geometrik shaklarni to‘qish.
Texnik modellash 2 soat
Turli harakatli o`yinchoqlar yasash
Badiiy mehnat
Plastilin va loy ishi 3 soat
Plastilin yoki loydan turli idishlar, hayvonlar, o‘yinchoqlar yasash
Turli materiallar bilan ishlash 2 soat
Tabiiy materiallar turli o ‘yinchoq yasash. Tashlandiq materiallardan turli o‘yinchoqlar yasash.
Badiiy qurish-yasash 7 soat
Tabiiy xom-ashyolardan applikatsiya usulida, urug`lardan mazayka qurish – yashash. Qushva parrandlarni bolasi bilan tasvirini, “Yil fasllari” manzarasini qurish-yasash
QÎG’ÎZ VĀ KĀRTÎN BILĀN ISHLĀSH
Qîg’îz bilān ishlāsh usullāri, ulārning yarātilish jārāyonlāri: qîg’îz ishlāb chiqārishning tåõnik bîsqichlāri, qîg’îz turlāri vā ulārning o’zigā õîs õususiyatlāri, qîg’îz ishlāb chiqārish sānîātidā bānd bo’lgān kishilārning kāsbālāri hāqidā umumiy tushunchālār bårilādi. qîg’îzning õillāri vā õususiyatlārigā îid nāzāriy vā āmāliy bilimlārni o’quvchilār āstā-såkin dārslār jārāyonidā o’rgānib bîrādilār. O’quvchilār bårilgān tîpshiriqlārgā āsîslāngān hîldā ulārni bājārishdā kårāk bo’lādigān qîg’îz õillāri vā o’lchāmlārini tānlāydilār. Bårilgān tîpshiriqlārni bājārish råjāsini āniqlāydilār. So’ng bājārilgān ishlārning nātijālārini muhîkāmā qilādilār. Bu jārāyondā o’qituvchi vā o’quvchilār o’zārî hāmjihātlikdā qātnāshādilār.
GĀZLĀMĀ VĀ TÎLĀLI MĀTÅRIĀLLĀR
BILĀN ISHLĀSH
Îdātdā bîshlāng’ich sinflārdā gāzlāmā vā tîlāli mātåriāllār bilān ishlāsh yuzāsidān o’tkāzilādigān māshg’ulîtlār o’g’il vā qiz bîlālār uchun dåyarli bir õil māqsāddā o’rgātilādi vā bundā ulār tikish-bichish, to’qish, turli kiyimlārni tā’mirlāsh vā shu kābilārni bājārā îlishgā tāyyorlānādilār. Bundā o’quvchilār kiyim kåchāklārigā o’zlāri qārāshlāri, yirtiq, yamîg’lārini bājārā îlādigān bo’lishlāri lîzim. Bundā o’quvchilārgā o’rgātilādigān ish jārāyoni sîddādān-murākkābgā prinsipi āsîsidā îlib bîrilādi. Bîlālār (ya‘ni o‘g‘il vā qizlār) bichish-tikish, to‘qish, kāshtā tikish ishlārini sîddā tārzdā o‘rgānādilār.
Birinchi sinfdā bîlālār ignā bilān ishlāsh vā tåõnikā õāvfsizligi qîidālārigā riîya qilish bilān tānishādilār. Birinchi sinfdā bîlālārgā to‘qish sirlārini dāstlābki ko‘rinishlārini tushuntirishdā rāngli qîg‘îz bo’lākchālāridān «Gilāmchā» to‘qitish tāvsiya etilādi.
2-sinfdā esā o‘quvchilār gāzlāmā bilān ishlāshni o‘rgānādilār. Ya’ni chîklārni qo‘ldā vā tikuv māshinālāridā bājārish bilān nāzāriy vā āmāliy jihātdān tānishādilār. O‘quvchilār kāshtā tikish uchun gāzlāmāgā rāsm tushirish yo‘llārini hām o‘rgānādilār. Nātijādā ānā shu chiziqlār ustidān tikish îrqāli turli dåkîrātiv tāsvirlārni hîsil qilish yo‘llārini hām o‘zlāshtirādilār. Shuningdåk, mātåriāllārni ko’klāsh, yirik chîk bilān tikish, yamāsh, chåtidān chîk îlish usullāri bilān hām tānishib bîrādilār. O’zlārigā tānish bo’lgān usullārdā ikki mātåriālni bir birigā biriktirishni o’rgānādilār.
O’quvchilār III vā IV sinflārdā o’zlāri mustāqil rāvishdā ichki vā ustki kiyimlāridāgi yirtiqlārni yamāshni o’rgānādilār. SHuningdåk, pāypîqlārning yirtilgān jîylārini chātish usullāri bilān hām tānishādilār. O’zlāri mustāqil rāvishdā îddiy āndāzālārni îlish vā ulārgā āsîslāngān hîldā turli tikish-bichish ishlārini mustāqil rāvishdā bājārishni o’rgānādilār.
Āstā-såkin o’qituvchi bîlālārning tikish māhîrātlārini îshirā bîrib, turli gāzlāmā buyumlār sirtigā bādiiy båzāk tikish usullārini o’rgātādi. SHu āsnîdā o’quvchilārning gāzlāmālārni ishlāb chiqārish tåõnîlîgiyasi bîrāsidāgi tushunchālāri yanādā o’stirib bîrilādi.
SHuningdåk māõsus tāyyorlāngān «O’quv-to’quv» mîslāmāsidān fîydālāngān hîldā kāshtālār tikā îlish māhîrāti hām o’stirilādi. O’quvchilār måhnāt tā’limi dārslāridā pāõtākîrlār, pillākîrlār, dåhqînlārning ishlāri bilān hām tānishishni dāvîm ettirādilār.
TÅÕNIK MÎDÅLLĀSHTIRISH
Bîshlāng’ich sinflārdā o’tilādigān tåõnik mîdållāshtirish māshg’ulîtlāriniing āsîsiy māqsādi o’quvchilārning bu sîhādāgi ijîdiy qîbiliyatlārini rivîjlāntirib bîrishdir. O’quvchilār turli tåõnik tîpshiriqlārni bājārish jārāyonidā u yoki bu qismlār, māshinālārning qāndāy ishlāshi bîrāsidāgi tushunchālārni nāzāriy vā āmāliy tārzād o’zlāshtirādilār.
Tåõnik mîdållāshtirish māshg’ulîtlāri bîlālārdā tåõnik ijîdkîrlik õisdātlārini tārbiyalāydi. Sîddā vā murākkāb bo’lgān turli tåõnikāviy mîslāmālārni yasāsh vā ulārni ishgā tushirish usullārini o’rgānādilār. Bu tājribālāridān kåyinchālik mustāqil ishlāridā fîydālānishlāri ummkin bo’lādi.
Bu māshg’ulît jārāyonidā bîlālār guruhlārgā bo’linib, yoki umumiy jāmîā tārzidā yaõlit tåõnik qurilmālārni yasāydilār. Bundāy tåõnik tîpshiriqlārni o’quvchilār tābiātshunîslik, mātåmātikā dārslāri zāmiridān îlishlāri mumkin. (Mās. suv hālqāsi, shîmîl dvigātåli, uchuvchi sāmîlåt mîdåli, pārāshyut, ekkår tārîzisi, yo’l ko’rsātuvchi qîziqlār vā bîshqālār).
PLĀSTILIN VĀ LÎY ISHI
Plāstilin vā lîy ishi māshg’ulîtlāridā o’quvchilār lîy yoki plāstilindān turli o’ynchîqlār, hāykālchālār yasāshni o’rgānādilār. Bundā o’quv tîpshiriqlāri o’quvchilārning yosh õususiyatlāri vā qiziqishlārigā ko’rā sîddādān murākkābgā tārzidā o’zgārib bîrādi. Bîshlāng’ich sinflārdā hāykāltārîshlik māshg’ulîtining āsîsiy māqsādi o’quvchilārni turli mātåriāllārdān biri bo’lgān lîy yoki plāstilin bilān ishlāsh mālākālārini yanādā o’stirish vā ulārning o’zigā õîs õārāktårli õususiyatlārini to’g’ri o’zlāshtirish, kålājākdā ānā shu õususiyatlāridān îqilînā fîydālānā îlish mālkālārini yanādā o’stirishdir.
Lîy yoki plāstilindān hāykālchālār yasāsh māqsādi vā vāzifāsigā ko’rā quyidāgi turlārgā bo’linādi:
1. Nāturāgā hārāb o’yinchîqlār tāsvirini lîy yoki plāstilindān yasāsh.
2. Dåkîrātiv hāykāltārîshlik.
Nāturāgā qārāb hāykāl ishlāsh o’quvchilār uchun qiziqārli māshg’ulît turi bo’lib, nāturāni ko’rā bilish, uning āsîsiy shāklini, hājmini, tuzilishi vā o’zārî nisbātlārini ājrātā îlishgā o’rgātādi. SHuningdåk, bundāy māshg’ulîtlārdā hāykāltārîshlikdā qo’llānilādigān mātåriāl vā āsbîblār bilān ishlāsh yuzāsidān muāyyan bilim, mālākā vā ko’nikmālār hîsil qilinādi. Bulārdān tāshqāri o’quvchilār tuzilishi jihātidān unchālik murākkāb bo’lmāgān hāykāllārni ālîhidā-ālîhidā vā yaõlit lîy bo’lāklāridān ishlāsh yo’llārini hām o’zlāshtirādilār. Bundāy dārslārdā bîlālār hājmi vā rålüåfli hāykāllār ishlāydilār. Nāturā uchun nārsāning tuzilishi, rāngi, prîpîrsiyalāri āniq ko’rinib turādigānlāri tānlāb îlinādi. Nāturā chizish uchun qo’yilgāch, uni hār tîmînlāmā diqqāt bilān kuzātish, qismlārning o’zārî bîg’liqligini vā fārqini tāqîslāsh îrqāli āniqlāb îlish zārur bo’lādi. Hāykāltārîshlik ishlāridā nāturā hājmdîr qilib tāsvirlānāyotgānligi tufāyli ish jārāyonidā turli tîmînlārgā āylāntirib turilādi. Māshg’ulît o’tkāzilāyotgān õînādā yorug’lik chāp tîmîndān tushishi vā nāturāning shākli yaqîl ko’rinib turishi māqsādgā muvîfiqdir. Dārsgā nāturā tîpilmāgān yoki uni sinfgā îlib kirish imkîni bo’lmāgān tāqdirdā ulārning rāsmini ishlāsh tāshqāridā kuzātish yoki rāsmigā qārāb āmālgā îshirilādi.
Hāykāltārîshlshik kîmpîzisiyasi råāl hāykāltārîshlik vā dåkîrātiv hāykāltārîshliklārgā bo’linādi. Råāl hāykāltārîshlikdā o’quvchilār o’qituvchi tîmînidān tāvsiya etilgān māvzulārdā hāykāllārni āsligā o’õshātib ishlāydilār. Bundā o’quvchilār tāsviriy sān’ātning māshg’ulîtlārining bîshqā turlāridā îrttirgān bilim, ko’nikmā vā mālākālārgā tāyanādilār. Hāykāltārîshlik māshg’ulîtlāridā o’quvchilār lîy yoki plāstilindān dumālîqlāsh, bîsib yalpāytirish, siqimlāb cho’zish, îrtiqchā qismlārini māõsus sidirgich yordāmidā îlib tāshlāsh, ståkdā ishlāsh usullāri bilān tānishādilār. Hāykāltārîshlik māshg’ulîtlāridā ikki õil ish uslubi māvjud bo’lib, ulār yaõlit, ālîhidā-ālîhidā lîy yoki plāstilin bo’lāklārigā ishlîv bårish îrqāli āmālgā îshirilādi. III-IV sinflārdā bîlālār hāykāltārîshlik kîmpîzisiyasi bilān shug’ullānishni dāvîm ettirib, I-II sinflārdāgigā qārāgāndā ānchā murākkāb vāzifālārni hāl qilādilār. Bulārni bîlālār yakkā yoki guruh bo’lib bājārādilār. Tānlāngān kîmpîzisiyalārdāgi îbrāzlārgā qārāb guruhdāgi bîlālār sîni kām yoki ko’p bo’lishi mumkin.
Dåkîrātiv hāykāltārîshlik hāykāltārîshlikning turlāridān biri bo’lib, u o’quvchilārdā turli dåkîrātiv båzākli rålüåflār vā o’yinchîqlār ishlāsh îrqāli māõsus bilim hāmdā mālākālār hîsil qilādi. Dåkîrātiv hāykāltārîshlikdā ishlîv bårish usullārining sîddāligi, shāklārning îddiyligi o’quvchilārdā kāttā qiziqish uyg’îtādi. Dåkîrātiv hāykāltārîshlik māshg’ulîtlāridā o’zbåk õālq sîpîldo’z ustālārining dåkîrātiv hāykāllāridān (māydā plāstikā) kång fîydālānish bîlālārni ijîdiy rivîjlānishigā kāttā tā’sir ko’rsātādi. Lîydān ishlāngān hāykāllārgā båzāk bårilgānidān so’ng ulārni guāshü bo’yog’idā bo’yab, ustidān lîk qîplānādi. Låkin āyrim ishlār bo’yoqsiz ishlānishi hām mumkin.
TURLI MĀTÅRIĀLLĀR BILĀN ISHLĀSH
O’quvchilār måhnāt tā’limi dārslāridā uning tākribiy qismi bo’lgān bādiiy måhnāt āsîslāri bilān hām tānishib bîrādilār. Bundā ulār turli tābiiy, tāshlāndiq vā bādiiy mātåriāllār bilān ishlāshni hām o’rgānādilār.
Bîshlāng’ich sinflārdā o’quvchilār quyidāgi tābiiy mātåriāllārdān: qum, tuprîq, shāg’āl, suv, qîr vā muz, dārāõt vā o’simliklārning bārglāri, shîõ-shābbālāri, ildizlāri, sābzāvît vā måvālārning urug’lāri, tuõum po’chîqlāri, sîmîn vā shu kābilārdān fîydālānādilār. Tābiiy mātåriāllārdān fîydālānishning o’zigā õîs qulāy tîmîni shundāki, bîlālār tābiiy mātåriāllārning hāqiqiy shāklidān kårākli o’rinlārdā fîydālānishlāri mumkin bo’lādi. Bundā bîlālār tābiiy mātåriāldā ifîdālāngān birîr-bir îbrāzning o’õshāshlik tîmînlārini yanādā bo’rttirish, qo’shimchā ishlîv bårish îrqāli hāqiqiysigā yaqinlāshtirish hāmdā bundā āsbîb-uskunālārdān fîydālānishni o’rgānādilār. Tābiiy mātåriāllār bilān ishlāsh o’quvchilārning tāsāvvuri, ijîdiy qîbiliyatini o’stirish bilān birgā, u yoki bu tābiiy shākllārni o’zārî biriktirish îrqāli o’zigā õîs bo’lgān qiziqārli o’yinchîqlār vā shu kābilārni tuzā îlish mālākāsini hām rivîjlāntirādi. Tābiiy mātåriāllārdān qurish-yasāsh jārāyonidā o’quvchilār turli bo’lāklārni o’zārî biriktirish, ulāsh, qo’zg’āluvchān yoki qo’zg’ālmās qilib o’rnātish, qumqîg’îz, egîv, pichîq vā shu kābilār bilān ishlîv bårish usullārini hām o’zlāshtirib îlādilār. Āyrim hîllārdā tābiiy mātåriāllārdān yasālādigān shākllār, o’yinchîqlārning ifîdāliligi, tā’sirchānligini îshirishdā tāshlāndiq vā bādiiy mātåriāllār hām ishlātilādi. O’qituvchilār o’quvchilārgā kårākli tushunchālārni bårishdā māsālāning ānā shu jihātigā hām e’tibîr bårishlāri lîzim.
Māshg’ulît uchun kårāk bo’lādigān tābiiy mātåriāllār māvsumgā ko’rā yig’ib bîrilādi vā kårākli turlārgā ājrātib qo’yilādi. Bu ishlārni o’quvchilār bilān tābiāt qo’ynigā sāyohātgā chiqqān māhāldā āmālgā îshirgān mā’qul. Sāyohāt jārāyonidā o’qituvchi bîlālārgā hār bir tābiiy mātåriāl hāqidā kårākli tushunchālār vā ulārni yig’ish, qāndāy sāqlāsh bîrāsidā zārur bo’lgān ko’rsātmālārni bårādi. Māzkur ishlārning o’z vāqtidā bājārilishi, tābiiy mātåriāllārdān qurish-yasāsh māshg’ulîtlārini sāmārāli o’tishdā kāttā āhāmiyatgā egādir. Bu o’z nāvbātidā o’qituvchi vā o’quvchilārdān kāttā mās’uliyatni tālāb qilādigān jārāyondir. Māshg’ulît uchun kårākli bo’lgān tābiiy mātåriāllār qānchālik ko’p jāmlānsā, o’quvchilār tîmînidān bājārilādigān o’quv tîpshiriqlārining māzmuni hām shunchālik turli-tumān bo’lādi.
Tāshlāndiq mātåriāllār dåyilgāndā biz kundālik turmushdā ishlātilib bo’lgāndān so’ng tāshlāb yubîrilādigān kårāksiz gugurt qutichālāri, ātir idishlāri, ålim, qîg’îz qutichālār, po’kāklār, ishlātilgān gugurt dînāsi, siyohi tugāgān flîmāstår, shārikli ruchkāning pāstāsi, rāngli sim bo’lāklāri, pånîplāst, turli plāstmāssā idishlār, chîy qutilār vā shu kābilārni nāzārdā tutāmiz. O’quvchilār ānā shundāy kårāksiz idishlārni yig’ib, so’ng ulārdān turli-tumān o’yinchîqlārni yasāshlāri mumkin. Bundā hām o’quvchilārning tāsāvvurlāri, ijîdiy qîbiliyatlāri, kårākli o’yinchîqlārning nāmunāsini îldidān "ko’rā îlish" õususiyatlāri rivîjlāngān bo’lishligi tālāb etilādi.
Ko’pginā tāshlāndiq mātåriāllār tāshqi ko’rinishdān āniq gåîmåtrik shāklgā egā bo’lib, bîlālār ulārdān qurish-yasāsh jārāyonidā sāmārāli fîydālānā îlishlāri mumkin. Chunki, ko’pginā o’yinchîqlārning tāshqi ko’rinishlāri kub, silindr, to’g’ri to’rtburchāk ko’rinishlāridā ifîdālānādi. Bundān tāshqāri, gåîmåtrik sirtgā egā bo’lgān buyumlār vā idishlār o’quvchilārning o’yinchîqlārni o’zārî prîpîrsiyalārigā āmāl qilgān hîldā o’lchāmlārigā ko’rā tāyyorlāshlāridā kāttā āhāmiyatgā egādir. Tāshlāndiq mātåriāllārdān o’quvchilār bo’ri, quyon, shår, mushuk, o’yinchi qiz, sārbîz, ît, kārāvît, trānspîrt vîsitālāri, måbållār vā shu kābi bir qānchā o’yinchîqlārni tāyyorlāshlāri mumkin. Umumān îlgāndā, tāshlāndiq mātåriāllārdān qurish-yasāsh jārāyonining imkîniyatlāri nihîyatdā kång bo’lib, o’quvchilār mālākālāri îshib bîrishi bilān turli nārsālārni mustāqil rāvishdā yasāshgā o’tādilār. Tāshlāndiq mātåriāllārdān tāyyorlāngān o’yinchîqlārning tā’sirchānligini îshirishdā tāshqi båzāklārning āhāmiyati kāttādir. Bundā o’quvchilār turli rāng tuslārining nîmlāri vā ulārdān fîydālānish yo’llārini bilishlāri lîzim. O’quvchilār mo’yqālām bilān ishlāsh vā bo’yoqlārni suvdā qîrish yo’llārini bilmāy turib, bu ishlārni ko’ngildāgidåk bājārā îlmāydilār.
Bādiiy mātåriāllār dåyilgāndā sirtigā îldindān āyrim tāsvirlār, båzāklār vā shu kābilār ishlāngān hāmdā kåyinchālik qirqib ishlātish uchun mo’ljāllāngān kārtîn, rāngli qîg’îzlār, gulli gāzlāmā bo’lāklāri, chārmlār, rāngli iplār, fîlügā vā shu kābilār nāzārdā tutilādi.
Bādiiy qurish-yasāsh jārāyonidā āyniqsā kārtîn vā rāngli qîg’îzlārdān kång ko’lāmdā fîydālānilādi. Māzkur bādiiy mātåriāllārdān fîydālānish o’quvchilārdān ulārning o’zigā õîs õārāktårli õususiyatlāri vā õîssālārini ātrîflichā bilishlāri lîzimligini tāqîzî etādi. O’yinchîqni yasāshdā hār bir bādiiy mātåriāllārning õususiyatlārini hisîbgā îlish vā ulārdān sāmārāli fîydālānish kårāk. Bundā hām o’quvchilār turli o’lchāsh, bålgilāsh, qirqish, ålimlāsh, qo’zg’āluvchān vā qo’zg’ālmās qilib biriktirish, bo’yash, båzātish vā shu kābi qo’shimchā ishlārni bājārishlāri kårāk. Rāngli qîg’îzlārdān qurish-yasāsh jārāyonidā o’quvchilār simmåtrik shākllārni qirqish, ulārni ålimlāsh îrqāli hājmdîr, yarim hājmdîr o’yinchîqlārni tāyyorlāsh yo’llārini o’rgānādilār. Āyniqsā qurish-yasāsh māshg’ulîtlārining bîshlāng’ich qismidā o’quvchilārgā tåkis sirtlārdā āpplikāsiya usulidā sîddā ko’rinishlārdāgi o’yinchîqlār tāsvirini tuzishni o’rgātish māqsādgā muvîfiqdir. O’quvchilār bu usullārni o’zlāshtirib îlgānlāridān so’ng, āyrim o’yinchîqlārni qîg’îz sirtidā yarim hājmdîr ko’rinishlārdā tāsvirlāshgā o’tādilār. SHundān so’ngginā hājmdîr ko’rinishdāgi hārākātlānādigān vā yarim hārākātlānādigān, îsib yoki stîl ustigā qo’yilādigān o’yinchîqlārni yasāshgā o’tish mumkin. Hār bir bādiiy mātåriāldān qurish-yasāsh jārāyoni o’zārî bîg’liq bo’lib, āyrim hîllārdā ārālāsh ishlātilishi hām mumkin. Låkin undā o’qituvchi hār bir mātåriālning o’zigā õîs õususiyati, ishlîv bårish usuli, ifîdālilik vîsitālārini hisîbgā îlishi kårāk bo’lādi.
BĀDIIY QURISH-YASĀSH
«Bādiiy qurish-yasāsh» kång tushunchā bo’lib, uning ildizlāri uzîq o’tmishgā bîrib tāqālādi. Biz bādiiy qurish-yasāsh dågāndā turli-tumān bādiiy mātåriāllār āsîsidā yarātilgān o’zigā õîs «sān’āt āsāri» nāmunālārini tushunāmiz. Bu bādiiy qurish-yasāsh tushunchāsi õālq āmāliy sān’āti tārkibining ājrālmās qismi bo’lib «qurāmā», «qurāshtirish (turli tābiiy, bādiiy vā tāshlāndiq mātåriālārdān qār õil buyumlār, nārsālār qurish-yasāsh dåmākdir)» vā «qurîq» kābi ibîrālār vîsitāsidā āqîlining turmush tārzigā singib kåtgān. «qurîq» tushunchāsi shuni ānglātādiki, bundā îilādāgi qiz-juvînlār, kålinlār tikish-bichish jārāyonidā îrtib qîlgān gāzlāmā pārchālārini bir birigā ulāb tikish îrqāli yaõlit bir sān’āt āsārini vujādgā kåltirādilār. Māzkur sān’āt āsārlāri «Îynā õāltā» (kålinlārning pārdîz-āndîz buyumlāri sāqlānādi vā båvîsitā îynā îstigā îsib qo’yilādi), dāsturõîn, yostiq vā bîlish jildlāri, ko’rpāchā sifātidā kundālik turmush tārzidān o’z jîylārini egāllāgān.
Bîshlāng’ich sinflārdā ānā shu milliy bādiiy qurish-yasāsh sān’ātining sîddā elåmåntlāri āpplikāsiya, āyrim nārsā vā buyumlārni bādiiy qurish-yasāsh jārāyonidā o’rgātilādi.
Bādiiy qurish-yasāsh māshg’ulîtlāri ikki qismdān ibîrāt.
1. qîg’îz vā kārtîn bilān ishlāsh.
2. Turli mātåriāllār bilān ishlāsh.
qîg’îz vā kārtîn bilān ishlāsh bo’limi «måhnāt tā’limi» bo’limidān fārqli o’lārîq, bādiiy qurish-yasāsh jārāyonidā butunlāy bîshqāchā māqsādlār uchun ishlātilādi. Māsālān, rāngli qîg’îzlārdān yasālgān turli dåkîrātiv gullārning bāndlārini, shîõchālārni tāsvirlāshdā kārtîn qîg’îzidān fîydālānilādi. Rāngli qîg’îzlrādān esā turli shākllār vā tāsvirlār qirqilādi vā mā’lum tārtib āsîsidā biriktirsh, kårākli jîylārgā ålimlāsh îrqāli hār õil nārsālār yasālādi.
MĀSHG’ULÎTLĀRNING MĀZMUNI
III sinf
qîg’îz vā kārtîn bilān ishlāsh
O’quvchilārning qîg’îz vā kārtîn, ulārning turlāri vā õîssālāri bilān yanādā chuqurrîq tānishtirish, sānîāt miqyosidā qîg’îz vā kārtîn ishlāb chiqārishning o’zigā õîs tåõnîlîgik shārîiti bilān tānishish. Māklāturā yig’ish vā uni qāytā ishlāb chiqārish bîrāsidā kårākli tushunchālārni bårish. Tåõnik gāzmîllār, ulārning turlāri vā āhāmiyati. O’qituvchi vā o’quvchilār hāmkîrligidā bājārilādigān ish råjāsini tuzib îlish. Tîpshiriq māzmunigā ko’rā mātåriāl vā buyumning o’lchāmlārini āniqlāsh. Āsbîb-ānjîmlār vā āyrim mîslāmālār āsîsidā buyumning qismlārini tāyyorlāsh vā yig’ib, bādiiy båzāsh.
Kārtîn bilān ishlāsh uchun kårāk bo’lādigān āsbîb-uskunālār vā māõ’sus mîslāmālār (pichîqchā, sirkul, o’yiq chizg’ichlār (låkālî), āndāzālār, māõsus tāõtā tāglik, pråss, tåkislāgich). Ish jārāyonidā tåõnikā õāvfsizligigā riîya etish qîidālāri. YArim tāyyor buyumlārni o’lchāmi yoki chizmāsi yordāmidā nihîyasigā åtākzish.
Āmāliy ishlār
Kitîbchā uchun muqîvā, dāftārni sîlib qo’yish uchun māõsus g’ilîf, blîknît, ālübîm tāyyorlāsh.
qālāmlār, qāychi, ruchkālār uchun māõsus g’ilîflār, ya’ni qutichālār tāyyorlāsh.
Sîya yoki stîl tåātri uchun kārtîndān «quvnîq îdāmchālār»ning siluet tāsvirlārini yasāsh.
Gāzlāmā vā tîlāli mātîlār bilān ishlāsh
O’quvchilārning gāzlāmā vā mātîlār bîrāsidāgi tushunchā vā tāsāvvurlārini yanād bîyitish. Tābiiy vā sintåtik tîlālārdān to’qilgān gāzmîllārni o’zārî tāqqîslāb ko’rish. Mustāhkāmligi, pishiqligi, chidāmliligi, hāyotdā tutgān o’rni bilān bîlālārni tānishtirish. Gāzmîllārning õilmā õil usullārdā to’qilishi, ulārning îld vā tårs tîmînlāri vā ulārni fārqlāsh.
Gāzlāmā yoki mātîdān îddiy bichish usuli, mustāqil rāvishdā kårākli buyum yoki nārsāning o’lchāmini îlā bilish. To’g’ri vā egri, qiyshiq buyumlārning qismlārini bichish vā o’zārî biriktirib tikish. qātim vā chîk turlāri hāqidā tushunchālār. «Bāõiya chîk», «Bålgi qo’yib» vā «Āyri chîk»lārni tikish usullāri. Kiyimlārning yirtiqlārini îddiy usullārdā tikib tā’mirlāsh. Tugmāchā, ilmîqli vā bîsmā tugmāchālārni qādāsh usullāri bîrāsidā tushunchā.
Āmāliy māshg’ulîtlār
Iplār vā gāzlāmā turlāridān kîllåksiya tuzish. O’quvchilārning ip vā uni tāyyorlāsh bîrāsidāgi tushunchālārini mustāhkāmlāsh uchun bir tutām pāõtādān ip yigirib ko’rish. Tikish-bichishdā qo’llānilādigān āsbîb-ānjîmlār uchun māõsus g’ilîf (kînvårt) tikish. Gāzlāmā qiyqimlāridān chirîyli āpplikāsiya tāsvirlār tuzish vā tikish. Båzākli kāshtālār tikib båzātilgān turli sumkāchālār, kichik bîlālār uchun påshbāndlār, ignā qādālādigān yostiqchā vā shu kābilārni bichish vā tikish. Uy-ro’zg’îr ishlāridā vā kundālik turmushdā kårāk bo’lādigān āsbîb-ānjîmlār uchun turli g’ilîflār (mās., ko’zîynāk, qāychi uchun māõsus g’ilîf, qîshiqlār sîlib qo’yilādigān õāltāchā) tikish.
O’zlāri uchun gālstuklār, sumkāchālār, õātcho’plār, sîāt zānjirigā îsib qo’yilādigān båzāklār, uy kāliti uchun hālqāchā kābilārni to’qish. Gāzlāmādān tikilgān buyumlārni tā’mirlāsh.
Tåõnik mîdållāshtirish
O’quvchilārning qîg’îz vā kārtîndān uchuvchi mîdållār yasāsh ko’nikmā vā mālākālārini rivîjlāntirish. Elåktr tîki bilān ishlāydigān buyumlār vā ulār bilān ishlāshdā õāvfsizlik qîidālārigā riîya qilish bîrāsidā dāstlābki tushunchālārni bårish. Tîk mānbāi (cho’ntāk fînāri vā uning bātāråyalāri), tîk o’tkāzgichlār (sim, måtāll plāstinkā), izîlyasiya mātåriāllāri (plāstmāssā, råzinā, yog’îch) vā iîzîlyatîr mîslāmālāri (chinni chîynik, kichkinā chîynikchālār vā bîshqālār), tîk istå’mîlchilāri (lāmpîchkā, dāzmîl, tålåvizîr vā bîshqālār), vklyuchātål (o’chirib-yoqqich)lār bilān dāstlābki tānishuv.
«Kînstruktîr» to’plāmidān bårilgān nāmunā yoki surāt āsîsidā mîdållār yasāsh vā ulārni qismlārgā ājrātish. Māktābdā o’tkāzilādigān turli musîbāqālār vā ko’rgāzmālār uchun mustāqil rāvishdā yasālgān tåõnik mîdållār bilān qātnāshish.
Āmāliy māshg’ulît
Sāmîlyotlār, uch bîsqichli rākåtā, årning sun’iy yo’ldîshi vā shu kābilārning mākåtlārini qurish-yasāsh.
Āvtîmîbil vîsitālāri (yuk māshināsi, āg’dārmā māshinā vā mîtîrli ārāvāchālār)ning mîdålini qurish-yasāsh.
Plāstilin vā lîy ishi
Plāstilin vā lîy ishi māshg’ulîtlārining vāzifālāri quyidāgilārdān ibîrāt: nāturāning (nārsā, qush, hāyvînlār) shākli, hājmi, tuzilishidāgi o’zigā õîs muhim tîmînlārini ko’rā îlish vā ulārni lîy yoki plāstilindān tāsvirlāy îlishgā o’rgātish; lîy vā plāstilin, ståk bilān ishlāshni o’zigā õîs tîmînlārini yanādā rivîjlāntirish; nāturāning õārāktårini nāzārdā tutib hāykāl ishlāshning u yoki bu usulidān fîydālānish, (butun bo’lākdāgi lîydān îrtiqchā jîylārini îlib tāshlāsh yoki māydā bo’lāklārni ulāsh îrqāli hāykāllār shāklini yasāsh); qo’l bilān pāypāslāsh îrqāli nāturāning hājmi vā shāklini his qilish mālākālārini o’stirish.
Āmāliy māshg’ulîtlār
O’yinchîq kîsmînāvt, qo’chqîr qo’y, turnā, ît, ho’kiz kābilārning hāykāli vā rål’åflārini ishlāsh.
Hāykāltārîshlik kîmpîzisiyasi
Hāykāltārîshlik kîmpîzisiyasidā hārākātdāgi îdām, hāyvînlārning āsîsiy vā tānā qismlāri hîlātlārini tāsvirlāshgā o’rgātish; tāsvirlānāyotgān îbrāzning kāyfiyatini hāykāldā ifîdālāy îlish; hāyvînlārning õārāktårli hîlātlārdā tāsvirlāshgā o’rgātish; lîyni cho’zish yoki bîsib yalpāytirish yo’li bilān hāykāl ishlāsh mālākālārini o’stirish; hāykāltārîshlikdāgi kîmpîzisiyalārdā, îbrāz yoki dåtāllārning o’zārî bîg’liqligini hisîbgā îlib tāsvirlāshgā o’rgātish.
Āmāliy māshg’ulîtlār
Tuyalār kārvîni" (jāmîā ish), "Sirk sāhnāsidāgi tîmîshā", "Õo’tik åtāklāgān bîlā" māvzusidā, shuningdåk, "Bo’ri bilān mårgān" ertāgi āsîsidā hāykālchālār ishlāsh.
Turli mātåriāllār bilān ishlāsh
O’quvchilārning o’zlāri yashāydigān uylāri vā ulārni qurish bîsqichlāri hāqidāgi tushunchā vā tāsāvvurlārini kångāytirish. qurilish ishlāridā qo’llānilādigān tābiiy (qum, lîy, yog’îch, tîsh) vā sun’iy mātåriāllār (såmånt, gips, îynā vā bîshqālār) hāqidā umumiy mā’lumîtlār bårish. Tābiiy vā sun’iy mātåriāllārning o’zigā õîs jihātlāri bîrāsidā tushunchā vā tāsîvvurlār hîsil qilish.
YOg’îchlārgā ishlîv bårish jārāyonini egāllāsh (qismlārni miõ bilān birlāshtirish, pichîq bilān po’stini yo’nish, sirtini jilvir qîg’îz bilān ishqālāb tîzālāsh vā silliqlāsh). Ish jārāyonini ångillāshtirādigān mîslāmālār vā ulārdān fîydālānā îlishni bilish.
qālin kārtîn, fānårā yoki pånîplāstdān pichîqchā vā ārrāchā yordāmidā murākkāb shākldāgi tāsvirlārni qirqsh.
Tābiiy, tāshlāndiq vā bādiiy mātåriāllārdān fîydālāngān hîldā dārs uchun o’quv ko’rgāzmāli qurîllār (mās. kîmpās, tārîzi, sîāt, shîmîl vā enårgåtik qurilmā-lārning hārākātlānādigān mîdållāri)ni qurish-yasāsh.
O’quvchilārning elåktr tîki bîrāsidāgi tushunchā vā tāsāvvurlārini bîyitish. Elåktrlāshtirilgān mîdållār (elåktr viktîrinā, svåtîfîr, o’yinchîq uychālārni yoritish, elåktr qo’ng’irîqning ishlāsh prinsipini o’rgānish) qurish-yasāsh.
Bādiiy qurish-yasāsh
Bādiiy qurish-yasāsh māshg’ulîtlārining vāzifālāri quyidāgilārdān ibîrāt: o’quvchilārning qîg’îz turlāri hāqidāgi tushunchālārini yanādā bîyitish; chizmālārni "o’qish"gā o’rgātish, bålgilāngān o’lchām bo’yichā qutichā, uy mākåti, niqîb vā shu kābilārni tāyyorlāsh, o’yinchîqlārning ālîhidā-ālîhidā dåtāllārini chizmā āsîsidā yig’ish vā o’zārî biriktirishgā o’rgātish; kārtîn vā îddiy qîg’îzlārni buk lāsh, qirqish, ålimlāsh îrqāli turli hājmdāgi o’yinchîqlār tāyyorlāy îlish ko’nikmāsini tārbiyalāsh; māvzugā îid qurish-yasāsh ishlāridā turli mātåriāllārdān fîydālānā îlish mālākālārini rivîjlāntirish; tābiiy mātåriāllārdān mîzāikā ishlāshgā o’rgātish; kārtîn vā îddiy qîg’îzlār bilān ishlāshdā qo’llānilādigān āsbîb vā mîslāmālārni (pichîq, pārgîr, tāglik, āndîzālār, o’yilgān chizg’ich, uchburchākli chizg’ich) ishlātā îlish mālākālārini rivîjlāntirish; bādiiy qurish-yasāsh jārāyonidā ijîdiy qîbiliyatlārni o’stirish.
Āmāliy māshg’ulîtlār
qîg’îzni buklāsh, qirqish, ålimlāsh îrqāli yonlāri båkitilādigān qutichā yasāsh. Ertāk qāhrāmînlārigā o’õshāsh, qushlār (hāyvînlār) tāsviridān niqîblār, kārtîn vā rāngli qîg’îzlārdān o’yinchîqlār (kāpālāk, kāptār), silindrik shākldāgi îdām o’yinchîg’i, yumshîq qîg’îzlārdān hājmdîr gul yasāsh. «O’rik gullādi» māvzusidā sābzāvît vā måvālārning urug’lāridān mîzāikā ishlāsh, "Ertākdāgi uy" māvzusidā uning mākåtini qurish-yasāsh vā båzāsh.
Maqola sanasi:
