MATEMATIKA
1–4-sinflar
Uqtirish xati
Boshlang‘ich matematika kursining asosini natural son va nol, butun musbat sonlar ustida to‘rt arifmetik amal hamda ularning asosiy xossalari haqidagi aniq tasavvurlar va bu bilimlarga asoslangan og‘zaki va yozma hisoblash usullarini ongli va puxta o‘zlashtirishni tashkil etish, shuningdek jadval hollaridagi hisoblash malakalarini avtomatizm darajasiga yetkazilishini tashkil etadi.
Matematika kursi asosiy kattaliklar va geometriya elementlari bilan tanishtirishni nazarda tutadi. Ular imkoniyat darajasiga ko‘ra o‘quvchilarning son, arifmetik amallar va matematik munosabatlar haqidagi tushunchalarni yuqori darajada o‘zlashtirishlariga yordam bera borib, arifmetik bilimlar tizimiga qo‘shiladi.
Dastur matematik tushunchalarning hayotiy materiallar asosida o‘zlashtirishni ko‘zda tutadi. Bu esa darsda o‘quvchilar o‘zlashtirishi lozim bo‘lgan tushuncha va qoidalar amaliyotga xizmat qilishini, hayotiy ehtiyojlar natijasida vujudga kelganligini o‘quvchilarga yetkazib berish imkonini yaratadi, hamda fan va amaliyot orasidagi aloqalarni to‘g‘ri tushunishga asos bo‘ladi.
Matematika bolalarda tafakkur, diqqat, xotira, ijodiy ta’savvur etish, kuzatuvchanlikni rivojlantirishga imkîn bårādi. Shuningdåk, mātåmātikā o‘quvchilārning māntiqiy fikrlāsh mālākālārini îshirishi, ulārning o‘z fikrlārini āniq, to‘g‘ri vā tushunārli bāyon etishi uchun zāmin hîzirlāydi. O‘qituvchining vāzifāsi – bîlālārgā mātåmātikāni o‘qitishdā bu imkîniyatlārdān sāmārāli fîydālānā îlishdān ibîrāt.
Bîshlāng‘ich sinflārdā mātåmātikāni o‘qitishgā hāftāsigā (1-sinfda 4 soat) 5 sîātdān vāqt ājrātilādi. O‘quv mātåriālini sinflārgā tāqsimlāshdā o‘rgānilāyotgān sînlār vā ulār bilān ārifmåtik āmāllārni bājārish dîirāsi āstā-såkin kångāytirib bîrilishi nāzārdā tutilādi. 1-sinfdā – «0 dān 100 gāchā bo‘lgān sînlār. Rāqāmlāsh, 100 ichidā sînlārni õînādān o‘tmāsdān qo‘shish vā āyirish», 2-sinfdā – «0 dān 100 gāchā bo‘lgān sînlār. 100 ichidā sînlārni õînādān o‘tib qo‘shish vā āyirish. Jādvāl ichidā ko‘pāytirish vā bo‘lish», 3-sinfdā – «1 dān 1000 gāchā bo‘lgān sînlār. Jādvāldān tāshqāri ko‘pāytirish vā bo‘lish. Ōo‘rt ārifmåtik āmāl», 4-sinfdā – «1 dān 1000000 gāchā bo‘lgān sînlār. Ōo‘rt ārifmåtik āmāl» kābi māvzulār o‘rganiladi.
Dāsturdā ālîhidā māvzulārgā dārs sîātlārining tāqsimlānishi tāõminiydir. O‘quvchilārning bilim dārājālārigā vā o‘qitish jārāyonidā uchrāydigān qiyinchiliklārgā qārāb, o‘qituvchi bā’zi māvzulārgā ājrātilgān vāqtni ko‘pāytirishi yoki kāmāytirishi mumkin. Bundā u o‘quv yili dāvîmidā dāsturdā bårilgān mātåriāllārning hāmmāsi îngli vā puõtā o‘zlāshtirilishi shārt ekānini hisîbgā îlishi kårāk.
Dāsturdā hār bir o‘quv yili îõiridā mātåmātikādān o‘quvchilārning bilim, ko‘nikmā vā mālākālārigā qo‘yilādigān tālāblār, 4-sinfdā esā 5-sinf mātåmātikā kursi bilān uzviylikni ta’minlāsh uchun zārur bo‘lgān bilim, ko‘nikmā vā mālākālāri dārājāsi bålgilāb bårilgān.
O‘quvchining 5-sinf mātåmātikā kursi bilān izchillikni
tā’minlîvchi bilim, ko‘nikmā vā mālākālārigā qo‘yilādigān
āsîsiy tālāblār
1. O‘quvchi o‘quv yili îõiridā quyidāgi tā’sāvvurlārgā egā bo‘lishi kårāk:
– 1000000 ichidā iõtiyoriy nāturāl sîn hāqidā;
– nāturāl sînlār qātîrining chåksizligi;
– o‘nli sānîq siståmāsi misîlidā sînlārning hār õil sānîq siståmāsidā yozilishi;
– o‘nli sānîq siståmāsi vā rim rāqāmlāri bilān nîmårlāsh misîlidā sînlār yozuvining pîzitsiîn vā pîzitsiîn bo‘lmāgān sānîq siståmālāri hāqidā tā’sāvvurlārgā egā bo‘lish;
– ātrîf-muhitdāgi hār õil gåîmåtrik jismlār (shār, kub) vā ulārning bā’zi õîssālāri.
2. Bilishi kårāk:
– 1000000 ichidā sînlārni o‘qish, sînni õînā qo‘shiluvchilārining yig‘indisi ko‘rinishidāgi yozuvni tushunishni;
– sānîq tåõnikāsini egāllāsh (to‘g‘ri vā tåskāri tārtibdā sānāsh, juftliklār vā o‘nliklār bilān sānāsh, sîndān îldin vā kåyin kåluvchi sînni āytish)ni;
– nāturāl sînlārni o‘zārî tāqqîslāsh: «>», «<» vā «=»ålgilārini to‘g‘ri qo‘llāshni; b
– qo‘shish, āyirish, ko‘pāytirish vā bo‘lishning jādvālli hîllāri nātijālārni yoddā îlib qîlish, murākkāb bo‘lmāgān hîllārdā 100 ichidā îg‘zāki hisîblāshlārni bājārishni;
– «yig‘indi», «āyirmā», «ko‘pāytmā» vā «bo‘linmā» ātāmālāri mā’nîsini tushunish vā sînli ifîdālārni o‘qishdā ulārni qo‘llāsh, āmāl kîmpînåntlārining nîmlārini to‘g‘ri āytish, āmālning nîmā’lum kîmpînåntlārini tîpish qîidāsini bilish vā ulārni āmāldā qo‘llāy îlishni;
– rāsmlārdā kåsmā, uchburchāk, to‘rtburchāk, to‘g‘ri to‘rtburchāk vā kvādrātlār, ko‘pburchāk vā āylānāni tānishni;
– ātrîf-muhitdāgi gåîmåtrik shākllārni tānish vā tîpā îlishni;
– uzunlik o‘lchîvi birliklāri (mm, sm, dm, m, km) ni ulār îrāsidāgi āsîsiy nisbātlārni bilish, zārur hîllārdā ulārdān qāysi birini qo‘llāsh māqsādgā muvîfiqligini tushunish, yuz o‘lchîv birliklāri (sm kv, dm kv, m kv) ni bilishni.
3. Uddālāy îlishi kårāk:
– 1000000 ichidā sînlārni o‘qish vā yozishni;
– sînlārni yozmā qo‘shish, uch õînāli vā to‘rt õînāli sînlārni āyirish, bir õînāli vā ikki õînāli sîngā ko‘pāytirish vā bo‘lish, qo‘shish vā āyirish, ko‘pāytirish vā bo‘lish îrāsidāgi ālîqālārni tushunish āsîsidā hisîblāshlārning to‘g‘riligini tåkshirishni;
– ko‘p õînāli sînlārni yozmā qo‘shish vā āyirish hāmdā hisîblāsh nātijālārining to‘g‘riligini tåkshirish;
– ko‘p õînāli sînlārni bir õînāli vā ikki õînāli sînlārgā yozmā ko‘pāytirish vā bo‘lish hāmdā hisîblāsh nātijālārining to‘g‘riligini tåkshirishni;
– 2–3 āmālli sînli (shu jumlādān, qāvsli) ifîdāning qiymātini tîpish;
– «... tā îrtiq», «... tā kām», «... mārtā îrtiq», «... mārtā kām», «hāmmāsi», «qîldi», «tång» munîsābātlārining mā’nîsini tushunish vā ulārni ārifmåtik āmāllār bilān to‘g‘ri bîg‘lāy îlish, shu tushunchālārgā tāyangān hîldā māsālālārni yechā îlishni;
– kāttāliklār (māhsulît nārõi, miqdîri vā qiymāti, to‘g‘ri chiziqli hārākātdā yo‘l, tåzlik vā vāqt) îrāsidāgi bîg‘lānishlārni qo‘llāb āmāliy māzmundāgi māsālālārni yechishni;
– kåsmā uzunligini o‘lchāsh, bårilgān uzunlikdāgi kåsmāni yasāsh, kåsmā uzunligini ko‘z bilān chāmālāb o‘lchāshni;
– chizg‘ich, go‘niya, sirkuldān fîydālānib to‘g‘ri to‘rtburchāk, kvādrāt, uchburchāk vā āylānālār yasāshni;
– ko‘pburchāk pårimåtrini, to‘g‘ri to‘rtburchāk yuzini vā kvādrāt birliklāridān tuzilgān shākllārning yuzini hisîblāshni;
– māsālālār yechishdā o‘rgānilgān gåîmåtrik jismlārning hājmlārini hisîblāsh.
Maqola sanasi:
