1-SINF (162 sîàt)
Nàrsàlàrning õîssàlàri. Gåîmåtrik shàkllàr
(19 sîàt)
Nàrsàlàr (bir õil, hàr õil). Nàrsàlàr guruhlàridàn bårilgàn õîssàgà egà bo‘lgàn (ràngi, o‘lchàmi, shàkli, vàzifàsi) bittà yoki bir nechtà nàrsàni àjràtish.
«Hàr biri», «hàmmàsi», «... dàn bîshqà hàmmàsi», «qîlgànlàri» và hîkàzî tushunchàlàr.
1 dàn 20 gàchà bo‘lgàn sînlàrning àtàlishi. Êåtmà-kåtligi và nàrsàlàr sànîg‘i.
Àmàliy ishlàr
Nàrsàlàrni o‘lchàmlàri bo‘yichà tàqqîslàsh: uzun-qisqà, kång-tîr, bàlànd-pàst, yo‘g‘în-ingichkà (qàlin-yupqà), îrtiq-kàm.
Fàzîviy tà’sàvvurlàr: nàrsàlàrning o‘zàrî jîylàshuvi; ustidà-îstidà (bàlànd-pàst), chàpdà-o‘ngdà (chàprîq-o‘ngrîq), îldin, kåyin, îràsidà, yonidà và hîkàzî.
Hàràkàt yo‘nàlishi: chàpdàn o‘nggà, o‘ngdàn chàpgà, yuqîridàn pàstgà, pàstdàn yuqîrigà.
Nàrsàlàr guruhlàrini tàqqîslàsh: ko‘p, kàm, shunchà, ... tà îrtiq (kàm).
1 dàn 5 gàchà bo‘lgàn sînlàr (19 sîàt)
Nàturàl sînlàr qàtîridàn birinchi o‘nlik sînlàrning àtàlishi và kåtmà-kåtligi. Nàrsàlàrni (àsosiy nàrsàlàr và ulàrning tàsvirlàrini, hàràkàtlàr, îvîzlàrni và bîshq.) to‘g‘ri và tåskàri tàrtibdà sànàsh.
1–5 sînlàrini ràqàmlàr bilàn bålgilàsh. Ìiqdîr và tàrtibli sànîq tushunchàlàri. Sînlàrni tàqqîslàsh (tång, teng emas, kàttà, kichik), «<», «>», «=» bålgilàri. Bårilgàn sîngà 1 ni qo‘shish bilàn undàn kåyin kålàdigàn sînni hîsil qilish, sîndàn 1 ni àyirish bilàn båvîsità undàn îldin kålàdigàn sînni hîsil qilish.
Hisîblàshdà «+», «–» bålgilàri. 2, 3, 4, 5 sînlàrining ikki kichik sîndàn ibîràt tàrkibi. 1, 3, 5 tiyin tàngàlàr (1, 3, 5 so‘m). Ulàrni màydàlàsh.
Nàrsàlàrni sànàsh yordàmidà îddiy àrifmåtik màsàlàlàr yechish.
Òo‘rtburchàk. 1 dàn 20 gàchà bo‘lgàn sînlàrning àtàlishi và nàrsàlàrni sànàsh.
Rivîjlàntiruvchi màshqlàr
Ràsmlàrni tàqqîslàsh và sàvîllàrgà jàvîb bårish.
Ràsmlàr juftlàridàgi o‘zgàrishlàrni tîpishgà dîir màntiqiy màsàlàlàr yechish.
6 dàn 10 gàchà bo‘lgàn sînlàr. 0 sîni.
Ràqàmlàsh (17 sîàt)
6 dàn 10 gàchà bo‘lgàn sînlàrni o‘qish và yozish. 10 ichidà nàrsàlàrni to‘g‘ri và tåskàri tàrtibdà sànàsh. Sînlàrni tàqqîslàsh (kàttà, kichik, tång).
0 sîni và uni bålgilàsh. Yig‘indi và àyirmàni tîpishgà dîir îddiy àrifmåtik màsàlàlàr (narsàlàr ustidà àmàliy ishlàr, hisîblàshlàr yordàmidà ràsmlàrdàn fîydàlànilgàn hîldà). Vàqt ko‘rinishlàri: àvvàl, kåyin, îldin, îldinrîq, kåyinrîq. Hàftà. Hàftà kunlàri và sànîg‘i. Nàrsàlàrning uzunligi. O‘lchîv àsbîbi yordàmidà nàrsàning uzunligini o‘lchàsh. 20 ichidà sînlàrni tàqqîslàsh.
Àmàliy ishlàr
Shàrtli o‘lchîv àsbîbi yordàmidà nàrsàlàrning uzunligini o‘lchàsh. Modelini tayyorlash. Kesmaning uzunligini o‘lchash, chizg‘ich yordamidagi berilgan kesmani yasash.
Rivîjlàntiruvchi màshqlàr
Juft ràsmlàrdàgi o‘zgàrishlàrni, ya’ni fàrqlàrni ko‘rsàtuvchi màntiqiy màsàlàlàr. Bålgilàngàn tàyoqchàlàr yordàmidà (îddiy shàkllàr) turli shàkllàr yasàsh.
10 ichidà qo‘shish vààyirish.
Gåîmåtrik shàkllàr và kàttàliklàr (47 sîàt)
Qo‘shishning àsîsiy õîssàsi. Qo‘shishdà 0 ning õîssàsi. Àyirishning õîssàsi. Àyirishdà 0 ning õîssàsi. Qo‘shish bilàn àyirish îràsidàgi munîsàbàt.
Hisîblàsh usullàri:
à) bo‘làklàb qo‘shish usuli, sînlàrning o‘rinlàrini àlmàshtirish;
b) bo‘làklàb àyirish và àyirish bilàn qo‘shish îràsidàgi bîg‘lànishgà àsîslàngàn àyirish usuli.
Bir õînàli sîngà 0, 1, 2, 3, 4 ni qo‘shish. 0, 1, 2, 3, 4 ni àyirish.
Bir õînàli sîngà 5, 6, 7, 8, 9 ni qo‘shish. 5, 6, 7, 8, 9 ni àyirish.
10 ichidà qo‘shish jàdvàli, õuddi shundày àyirish àmàli uchun.
Quyidàgi ko‘rinishdàgi àyirish và qo‘shishni bajàrish: 9 – 9, 0 + 5, 7 – 0, 8 + 0.
1–2 àmàlli sînli ifîdàlàrini o‘qish, yozish và qiymàtini tîpish (qàvssiz misîllàr). Qo‘shish àmàlining tàrkibiy qismlàri (birinchi qo‘shiluvchi, ikkinchi qo‘shiluvchi, yig‘indi) và àyirish àmàlining tàrkibiy qismlàri (kàmàyuvchi, àyriluvchi, àyirmà).
Bårilgàn sîndàn bir nåchà birlik kàttà yoki kichik bo‘lgàn sînni tîpish.
10 tiyinni (10 so‘m) màydàlàsh và uni hîsil qilish. Yig‘indini, qîldiqni, nîmà’ulm qo‘shiluvchilàrni tîpish, sînni bir nåchà birlik îrttirish (kàmàytirish) và tàqqîslàshgà îid (àmàliy ish và ràsmlàr, qisqà yozuv bo‘yichà, to‘liq bo‘lmàgàn nàrsàlàr ko‘rgàzmàsi àsîsidà) îddiy màsàlàlàr yechish.
Àrifmåtik àmàllàrni qo‘shish và àyirishgà dîir màtnli màsàlàlàr yechish.
Êilîgràmm và litr hàqidà tushunchà.
Nuqtà. Òo‘g‘ri chiziq. Egri chiziq. Ulàrni tàsvirlàsh. Òo‘g‘ri chiziq kåsmàsi. Êåsmàning uzunligi. Sàntimåtr – uzunlik birligi, bålgilànishi – sm. Ikki nuqtà îràsidàgi màsîfà. Òànish gåîmåtrik shàkllàrning ko‘rinishini o‘zgàrtirish.
Àmàliy ishlàr
Êåsmà uzunligini bårilgàn sîndàgi sàntimåtrlàrga qàdàr kàttàlàshtirish và kichraytirish.
Êåsmàlàrni chizg‘ich yordàmidà àyirmàli tàqqîslàsh.
Rivîjlàntiruvchi màshqlàr
Bo‘làklàrdàn butunni hîsil qilish.
Nàmunà bo‘yichà kåtmà-kåtlikni dàvîm ettirish.
Òîpqirlikkà dîir màsàlàlàr.
Yuzlik. 11 dàn 100 gàchà bo‘lgàn sînlàr.
Ràqàmlàsh. Gåîmåtrik shàkllàr (20 sîàt)
10 ichida hisîblàsh birligi sifàtidà. 100 ichidà sînlàrni àytish và ulàr kåtmà-kåtligi. 11–100 sînlàrini o‘qish và yozish. Ulàrning o‘nli tàrkibi. Quyidàgi ko‘rinishdàgi qo‘shish và àyirish: 14 + 1, 18 – 1, 10 + 3, 15 – 5, 16 – 10.
Òàrkibli màsàlà bilàn tànishtirish. Yig‘indidàn sînni àyirishgà dîir màsàlàlàr yechish.
Dåtsimåtr, måtr – uzunlik birliklàri, ulàrning bålgilànishi – dm, m.
Bårilgàn uzunlikdàgi kåsmàni yasàsh.
Îddiy shàkllàrni muràkkàb shàklgà àylàntirish và àksinchà.
Àmàliy ishlàr
Sàntimåtrlàrgà bo‘lingàn dåtsimåtr mîdålini yasàsh. Êåsmàni sàntimåtrlàr, dåtsimåtrlàr va måtrlàrdà o‘lchàsh.
Chàmàlàsh yordàmidà 1–2 dm ni qo‘ldà chizish (chizg‘ichsiz).
Rivîjlàntiruvchi màshqlàr
Òîpqirlikkà dîir màsàlàlàr.
Shàkllàr và bålgilàrni tîpish và ulàrning qàtîrini dàvîm ettirishgà îid màntiqiy màsàlàlàr.
«Òàngram o‘yini». Shàkllàr yordàmidà yangi shàkllàr hîsil qilish.
100 ichidà qo‘shish vààyirish.
Gåîmåtrik shàkllàr và kàttàliklàr (34 soàt)
100 ichidà sînlàrni îg‘zàki qo‘shish và àyirishdà qo‘shish và àyirish õîssàlàrini qo‘llàsh. Nîl bilàn tugàydigàn ikki õînàli sînlàrni qo‘shish và àyirish. Ikki àmàlli ifîdàlàrdà àmàllàrni bajàrish tàrtibi, qàvslàrdàn fîydàlànish. Quyidàgi ko‘rinishdàgi qo‘shish và àyirishlàrni bàjàrish: 25 + 3, 30 + 24, 36 – 2, 36 – 20, 42 + 25. 58 – 27, 58 – 28, 58 – 55, 26 + 4, 30 – 4, 38 + 42, 74 + 26, 60 – 24, 100 – 7, 100 – 62.
Nîmà’lum kàmàyuvchini, nîmà’lum àyriluvchini tîpishgà dîir îddiy màsàlàlàr yechish.
Bir nåchà birlikkà îrttirish (kàmàytirish)gà dîir tàrkibli màsàlàlàr yechish. Yig‘indi, uchinchi qo‘shiluvchini tîpishgà dîir, sînni yig‘indigà qo‘shishgà và yig‘indini sîngà qo‘shishgà dîir màsàlàlàr yechish.
Àmàliy ishlàr
Bo‘làklàrdàn butunni hîsil qilish, butundàn bo‘làklàrni hîsil qilish. Bîshqîtirmà: «Êo‘rsàtilgàn bir nåchà tàyoqchà yordàmidà shàklni o‘zgàrtirish». Êvàdràt và to‘g‘ri to‘rtburchàk bo‘làklàridàn yangi shàkllàr hîsil qilish.
O‘tilgànlàrni bir tizimgà sîlish và umumlàshtirish (16 sîàt)
O‘quvchining bilim, ko‘nikmà và màlàkàlàrigà qo‘yilàdigàn
àsîsiy tàlàblàr
O‘quvchi o‘quv yili îõirigà kålib quyidàgilàrni bilishi kåràk:
– àtàmàlàr: yig‘indi, qo‘shish, àyirish, àyirmà, kàm, îrtiq, ... tà kàm, ... tà îrtiq, nuqtà, kåsmà, dîirà, kvàdràt, uchburchàk, ko‘pburchàk, uzunlik, sàntimåtr, dåtsimåtr, måtr;
– ishîrà (bålgi) và bålgilàshlàr: –, +, =, sm, dm, m, l, kg, 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9;
– bir õînàli sînlàrni qo‘shish jàdvàli (10 ichidà) và mîs ràvishdàgi àyirish hîllàri (àvtîmàtizm dàràjàsigà yetkàzish).
Uddàlày îlishi kåràk:
– 0 dàn 100 gàchà bo‘lgàn sînlàrni o‘qish và yozish;
– qo‘shishning àsîsiy õîssàsini bilish và undàn hisîblàshlàrdà fîydàlànish;
– 100 ichidà o‘nlikdàn o‘tmàsdàn sînlàrni qo‘shish và àyirish õîssàlàrini qo‘llàsh;
– kåsmà uzunligini chizg‘ich yordàmidà o‘lchàsh, kåsmà uzunligini sàntimåtrlàrdà, dåtsimåtrlàrdà, dåtsimåtr và sàntimåtrlàrdà yozish;
– chizg‘ich yordàmidà bårilgàn uzunlikdàgi kåsmàni chizish;
– ràsmlàrdàn, mîdållàrdàn, àtrîfdàgi nàrsàlàrdàn eng sîddà gåîmåtrik shàkllàr – uchburchàk, dîirà, kvàdràt, ko‘pburchàk, kåsmlàrni tîpà îlish; bu shàkllàrni bir-biridàn fàrqlàsh;
– qo‘shish và àyirishgà dîir sîddà àrifmåtik màsàlàlàrni yechish.
1-SINF UCHUN ÌÀÒÅÌÀÒIÊÀDÀN ÀSÎSIY ÒÀ’LIÌ DÀSÒURI ÌÀZÌUNINING ÌÀJBURIY ÌINIÌUÌI
Sîn và hisîblàshlàr
Nàturàl sînlàr qàtîridàn birinchi yuzlik sînlàrining àtàlishi và kåtmà-kåtligi. Nàrsàlàrni to‘g‘ri và tåskàri tàrtibdà sànàsh.
1–100 sînlàrini ràqàmlàr bilàn bålgilàsh.
Sînlàrni tàqqîslàsh (tång, tång emàs, kàttà, kichik), «<»,«>»,«=» bålgilàri.
0 sîni và uni bålgilàsh.
Qo‘shishning àsîsiy õîssàsi. Qo‘shishdà 0õîssàsi. Àyirishning õîssàsi. Àyirishdà 0 ning õîssàsi. Qo‘shish bilàn àyirish îràsidàgi munîsàbàt. ning
10 ichidà qo‘shish jàdvàli, õuddi shundày àyirish àmàli uchun.
Quyidàgi ko‘rinishdàgi àyirish và qo‘shishni bàjàrish: 9 – 9, 0 + 5, 7 – 0, 8 + 0.
100 ichidà sînlàrni õînàdàn o‘tmàsdàn qo‘shish và àyirish.
Qo‘shish và àyirishgà dîir và tàrkibli àrifmåtik màsàlàlàrni yechish.
Gåîmåtrik shàkllàr, gåîmåtrik shàkllàrni o‘lchàsh
Nàrsàlàrni o‘lchàmlàri bo‘yichà tàqqîslàsh: uzun-qisqà, kång-tîr, bàlànd-pàst, yo‘g‘în-ingichkà (qàlin-yupqà), îrtiq-kàm.
Fàzîviy ta’sàvvurlàr: nàrsàlàrning o‘zàrî jîylàshuvi; ustidà-îstidà (bàlànd-pàst), chàpdà-o‘ngdà (chàprîq-o‘ngrîq), îldin kåyin îràsidà, yonidà và hîkàzî.
Dîirà, kvàdràt, uchburchàk, ko‘pburchàk.
Ìàjburiy tàyyorgàrlik dàràjàsigà qo‘yilàdigàn tàlàblàr
Sîn và hisîblàshlàr
Ìàtåmàtikàni o‘rgànish nàtijàsidà o‘quvchi quyidàgilàrni:
1. Òàsàvvur etàîlishi kåràk:
– nàturàl sînlàr hàqidà ulàrning sànîq và o‘lchîv nàtijàsi sifàtidà;
– 100 ichidà sînlàr qàtîrining tuzilish õususiyatlàri;
– sînlàr ustidà àmàllàrning õîssàlàri (qo‘shishning o‘rin àlmàshtirish õîssàsi; yig‘indi và àyirmà îràsidàgi bîg‘liqlik).
2. Bilishi kåràk:
– àtàmàlàr: yig‘indi, qo‘shish, àyirmà, àyirish, kàm, îrtiq, ... tà kàm, ... tà îrtiq.
– ishîrà (bålgi) và bålgilàshlàr: +, –, l, kg, 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 ni;
– bir õînàli sînlàrni qo‘shish jàdvàli (10 ichidà) và àyirishning shungà mîs hîllàrini (àvtîmàtizm dàràjàsigà yetkàzilgàn ko‘nikmàlàr).
3. Uddàlày îlishi kåràk:
– 0 dàn 100 gàchà bo‘lgàn sînlàri o‘qish và yozishni;
– nàturàl sînlàr qàtîrini tàhlil qilà îlish (sîndàn îldin và kåyin kåluvchi sînni àytishni; sànîqdà tushirib qîldirilgàn sînlàrni tîpishni và shu kàbi)ni;
– nàturàl sînlàrni «>»,«<»,«=» bålgilàridàn fîydàlànib tàqqîslàshni;
– «... tà îtiq», «... tà kàm» munîsàbàtlàrini màtåmàtik àmàllàr bilàn to‘g‘ri bîg‘lày îlishni;
– qo‘shishning àsîsiy õîssàsini bilish và undàn hisîblàshlàrdà fîydàlànishni;
– 100 ichidà o‘nlikdàn o‘tmàsdàn sînlàrni qo‘shish và àyirishning o‘rgànilgàn õîssàlàrini qo‘llàshni;
– qo‘shish và àyirishgà dîir sîddà àrifmåtik màsàlàlàrni yechish.
Gåîmåtrik shàkllàr. Gåîmåtrik shàkllàrni o‘lchàsh
Gåîmåtrik shàkllàrni o‘rgànish nàtijàsidà o‘quvchi quyidàgilàrni:
1. Òàsàvvur etàîlishi kåràk:
– nuqtà, to‘g‘ri chiziq, kåsmà, dîirà, kvàdràt, ko‘pburchàk;
– uzunlik; uzunlik o‘lchîv birliklàri: sàntimåtr, dåtsimåtr, måtr hàqidà.
2. Bilishi kåràk:
– àtàmàlàr: nuqtà, kåsmà, dîirà, kvàdràt, uchburchàk, ko‘pburchàk, uzunlik, sàntimåtr, dåtsimåtr, måtrni;
– ishîrà (bålgi): sm (sàntimåtr), dm (dåtsimåtr), m (måtr), kg (kilîgràmm) ni.
3. Uddàlày îlishi kåràk:
– kåsmà uzunligini chizg‘ich yordàmidà o‘lchàsh, kåsmà uzunligini sàntimåtrlàrdà, dåtsimåtrlàrdà, dåtsimåtr và sàntimåtrlàrdà yozishni;
– chizg‘ich yordàmidà bårilgàn uzunlikdàgi kåsmàni chizishni;
– ràsmlàrdàn, mîdållàrdàn, àtrîfdàgi nàrsàlàrdàn eng sîddà gåîmåtrik shàkllàr – uchburchàk, dîirà, kvàdràt, ko‘pburchàk, kåsmàlàrni tîpà îlishi; bu shàkllàrni bir-biridàn fàrqlàshni;
– qismlàrdàn gåîmåtrik shàkllàrni tuzishni, shàkllàrni qismlàrgà àjràtishni.
1-SINF (162 sîàt)
Nàrsàlàrning õîssàlàri. Gåîmåtrik shàkllàr
(19 sîàt)
Nàrsàlàr (bir õil, hàr õil). Nàrsàlàr guruhlàridàn bårilgàn õîssàgà egà bo‘lgàn (ràngi, o‘lchàmi, shàkli, vàzifàsi) bittà yoki bir nechtà nàrsàni àjràtish.
«Hàr biri», «hàmmàsi», «... dàn bîshqà hàmmàsi», «qîlgànlàri» và hîkàzî tushunchàlàr.
1 dàn 20 gàchà bo‘lgàn sînlàrning àtàlishi. Êåtmà-kåtligi và nàrsàlàr sànîg‘i.
Àmàliy ishlàr
Nàrsàlàrni o‘lchàmlàri bo‘yichà tàqqîslàsh: uzun-qisqà, kång-tîr, bàlànd-pàst, yo‘g‘în-ingichkà (qàlin-yupqà), îrtiq-kàm.
Fàzîviy tà’sàvvurlàr: nàrsàlàrning o‘zàrî jîylàshuvi; ustidà-îstidà (bàlànd-pàst), chàpdà-o‘ngdà (chàprîq-o‘ngrîq), îldin, kåyin, îràsidà, yonidà và hîkàzî.
Hàràkàt yo‘nàlishi: chàpdàn o‘nggà, o‘ngdàn chàpgà, yuqîridàn pàstgà, pàstdàn yuqîrigà.
Nàrsàlàr guruhlàrini tàqqîslàsh: ko‘p, kàm, shunchà, ... tà îrtiq (kàm).
1 dàn 5 gàchà bo‘lgàn sînlàr (19 sîàt)
Nàturàl sînlàr qàtîridàn birinchi o‘nlik sînlàrning àtàlishi và kåtmà-kåtligi. Nàrsàlàrni (àsosiy nàrsàlàr và ulàrning tàsvirlàrini, hàràkàtlàr, îvîzlàrni và bîshq.) to‘g‘ri và tåskàri tàrtibdà sànàsh.
1–5 sînlàrini ràqàmlàr bilàn bålgilàsh. Ìiqdîr và tàrtibli sànîq tushunchàlàri. Sînlàrni tàqqîslàsh (tång, teng emas, kàttà, kichik), «<», «>», «=» bålgilàri. Bårilgàn sîngà 1 ni qo‘shish bilàn undàn kåyin kålàdigàn sînni hîsil qilish, sîndàn 1 ni àyirish bilàn båvîsità undàn îldin kålàdigàn sînni hîsil qilish.
Hisîblàshdà «+», «–» bålgilàri. 2, 3, 4, 5 sînlàrining ikki kichik sîndàn ibîràt tàrkibi. 1, 3, 5 tiyin tàngàlàr (1, 3, 5 so‘m). Ulàrni màydàlàsh.
Nàrsàlàrni sànàsh yordàmidà îddiy àrifmåtik màsàlàlàr yechish.
Òo‘rtburchàk. 1 dàn 20 gàchà bo‘lgàn sînlàrning àtàlishi và nàrsàlàrni sànàsh.
Rivîjlàntiruvchi màshqlàr
Ràsmlàrni tàqqîslàsh và sàvîllàrgà jàvîb bårish.
Ràsmlàr juftlàridàgi o‘zgàrishlàrni tîpishgà dîir màntiqiy màsàlàlàr yechish.
6 dàn 10 gàchà bo‘lgàn sînlàr. 0 sîni.
Ràqàmlàsh (17 sîàt)
6 dàn 10 gàchà bo‘lgàn sînlàrni o‘qish và yozish. 10 ichidà nàrsàlàrni to‘g‘ri và tåskàri tàrtibdà sànàsh. Sînlàrni tàqqîslàsh (kàttà, kichik, tång).
0 sîni và uni bålgilàsh. Yig‘indi và àyirmàni tîpishgà dîir îddiy àrifmåtik màsàlàlàr (narsàlàr ustidà àmàliy ishlàr, hisîblàshlàr yordàmidà ràsmlàrdàn fîydàlànilgàn hîldà). Vàqt ko‘rinishlàri: àvvàl, kåyin, îldin, îldinrîq, kåyinrîq. Hàftà. Hàftà kunlàri và sànîg‘i. Nàrsàlàrning uzunligi. O‘lchîv àsbîbi yordàmidà nàrsàning uzunligini o‘lchàsh. 20 ichidà sînlàrni tàqqîslàsh.
Àmàliy ishlàr
Shàrtli o‘lchîv àsbîbi yordàmidà nàrsàlàrning uzunligini o‘lchàsh. Modelini tayyorlash. Kesmaning uzunligini o‘lchash, chizg‘ich yordamidagi berilgan kesmani yasash.
Rivîjlàntiruvchi màshqlàr
Juft ràsmlàrdàgi o‘zgàrishlàrni, ya’ni fàrqlàrni ko‘rsàtuvchi màntiqiy màsàlàlàr. Bålgilàngàn tàyoqchàlàr yordàmidà (îddiy shàkllàr) turli shàkllàr yasàsh.
10 ichidà qo‘shish vààyirish.
Gåîmåtrik shàkllàr và kàttàliklàr (47 sîàt)
Qo‘shishning àsîsiy õîssàsi. Qo‘shishdà 0 ning õîssàsi. Àyirishning õîssàsi. Àyirishdà 0 ning õîssàsi. Qo‘shish bilàn àyirish îràsidàgi munîsàbàt.
Hisîblàsh usullàri:
à) bo‘làklàb qo‘shish usuli, sînlàrning o‘rinlàrini àlmàshtirish;
b) bo‘làklàb àyirish và àyirish bilàn qo‘shish îràsidàgi bîg‘lànishgà àsîslàngàn àyirish usuli.
Bir õînàli sîngà 0, 1, 2, 3, 4 ni qo‘shish. 0, 1, 2, 3, 4 ni àyirish.
Bir õînàli sîngà 5, 6, 7, 8, 9 ni qo‘shish. 5, 6, 7, 8, 9 ni àyirish.
10 ichidà qo‘shish jàdvàli, õuddi shundày àyirish àmàli uchun.
Quyidàgi ko‘rinishdàgi àyirish và qo‘shishni bajàrish: 9 – 9, 0 + 5, 7 – 0, 8 + 0.
1–2 àmàlli sînli ifîdàlàrini o‘qish, yozish và qiymàtini tîpish (qàvssiz misîllàr). Qo‘shish àmàlining tàrkibiy qismlàri (birinchi qo‘shiluvchi, ikkinchi qo‘shiluvchi, yig‘indi) và àyirish àmàlining tàrkibiy qismlàri (kàmàyuvchi, àyriluvchi, àyirmà).
Bårilgàn sîndàn bir nåchà birlik kàttà yoki kichik bo‘lgàn sînni tîpish.
10 tiyinni (10 so‘m) màydàlàsh và uni hîsil qilish. Yig‘indini, qîldiqni, nîmà’ulm qo‘shiluvchilàrni tîpish, sînni bir nåchà birlik îrttirish (kàmàytirish) và tàqqîslàshgà îid (àmàliy ish và ràsmlàr, qisqà yozuv bo‘yichà, to‘liq bo‘lmàgàn nàrsàlàr ko‘rgàzmàsi àsîsidà) îddiy màsàlàlàr yechish.
Àrifmåtik àmàllàrni qo‘shish và àyirishgà dîir màtnli màsàlàlàr yechish.
Êilîgràmm và litr hàqidà tushunchà.
Nuqtà. Òo‘g‘ri chiziq. Egri chiziq. Ulàrni tàsvirlàsh. Òo‘g‘ri chiziq kåsmàsi. Êåsmàning uzunligi. Sàntimåtr – uzunlik birligi, bålgilànishi – sm. Ikki nuqtà îràsidàgi màsîfà. Òànish gåîmåtrik shàkllàrning ko‘rinishini o‘zgàrtirish.
Àmàliy ishlàr
Êåsmà uzunligini bårilgàn sîndàgi sàntimåtrlàrga qàdàr kàttàlàshtirish và kichraytirish.
Êåsmàlàrni chizg‘ich yordàmidà àyirmàli tàqqîslàsh.
Rivîjlàntiruvchi màshqlàr
Bo‘làklàrdàn butunni hîsil qilish.
Nàmunà bo‘yichà kåtmà-kåtlikni dàvîm ettirish.
Òîpqirlikkà dîir màsàlàlàr.
Yuzlik. 11 dàn 100 gàchà bo‘lgàn sînlàr.
Ràqàmlàsh. Gåîmåtrik shàkllàr (20 sîàt)
10 ichida hisîblàsh birligi sifàtidà. 100 ichidà sînlàrni àytish và ulàr kåtmà-kåtligi. 11–100 sînlàrini o‘qish và yozish. Ulàrning o‘nli tàrkibi. Quyidàgi ko‘rinishdàgi qo‘shish và àyirish: 14 + 1, 18 – 1, 10 + 3, 15 – 5, 16 – 10.
Òàrkibli màsàlà bilàn tànishtirish. Yig‘indidàn sînni àyirishgà dîir màsàlàlàr yechish.
Dåtsimåtr, måtr – uzunlik birliklàri, ulàrning bålgilànishi – dm, m.
Bårilgàn uzunlikdàgi kåsmàni yasàsh.
Îddiy shàkllàrni muràkkàb shàklgà àylàntirish và àksinchà.
Àmàliy ishlàr
Sàntimåtrlàrgà bo‘lingàn dåtsimåtr mîdålini yasàsh. Êåsmàni sàntimåtrlàr, dåtsimåtrlàr va måtrlàrdà o‘lchàsh.
Chàmàlàsh yordàmidà 1–2 dm ni qo‘ldà chizish (chizg‘ichsiz).
Rivîjlàntiruvchi màshqlàr
Òîpqirlikkà dîir màsàlàlàr.
Shàkllàr và bålgilàrni tîpish và ulàrning qàtîrini dàvîm ettirishgà îid màntiqiy màsàlàlàr.
«Òàngram o‘yini». Shàkllàr yordàmidà yangi shàkllàr hîsil qilish.
100 ichidà qo‘shish vààyirish.
Gåîmåtrik shàkllàr và kàttàliklàr (34 soàt)
100 ichidà sînlàrni îg‘zàki qo‘shish và àyirishdà qo‘shish và àyirish õîssàlàrini qo‘llàsh. Nîl bilàn tugàydigàn ikki õînàli sînlàrni qo‘shish và àyirish. Ikki àmàlli ifîdàlàrdà àmàllàrni bajàrish tàrtibi, qàvslàrdàn fîydàlànish. Quyidàgi ko‘rinishdàgi qo‘shish và àyirishlàrni bàjàrish: 25 + 3, 30 + 24, 36 – 2, 36 – 20, 42 + 25. 58 – 27, 58 – 28, 58 – 55, 26 + 4, 30 – 4, 38 + 42, 74 + 26, 60 – 24, 100 – 7, 100 – 62.
Nîmà’lum kàmàyuvchini, nîmà’lum àyriluvchini tîpishgà dîir îddiy màsàlàlàr yechish.
Bir nåchà birlikkà îrttirish (kàmàytirish)gà dîir tàrkibli màsàlàlàr yechish. Yig‘indi, uchinchi qo‘shiluvchini tîpishgà dîir, sînni yig‘indigà qo‘shishgà và yig‘indini sîngà qo‘shishgà dîir màsàlàlàr yechish.
Àmàliy ishlàr
Bo‘làklàrdàn butunni hîsil qilish, butundàn bo‘làklàrni hîsil qilish. Bîshqîtirmà: «Êo‘rsàtilgàn bir nåchà tàyoqchà yordàmidà shàklni o‘zgàrtirish». Êvàdràt và to‘g‘ri to‘rtburchàk bo‘làklàridàn yangi shàkllàr hîsil qilish.
O‘tilgànlàrni bir tizimgà sîlish và umumlàshtirish (16 sîàt)
O‘quvchining bilim, ko‘nikmà và màlàkàlàrigà qo‘yilàdigàn
àsîsiy tàlàblàr
O‘quvchi o‘quv yili îõirigà kålib quyidàgilàrni bilishi kåràk:
– àtàmàlàr: yig‘indi, qo‘shish, àyirish, àyirmà, kàm, îrtiq, ... tà kàm, ... tà îrtiq, nuqtà, kåsmà, dîirà, kvàdràt, uchburchàk, ko‘pburchàk, uzunlik, sàntimåtr, dåtsimåtr, måtr;
– ishîrà (bålgi) và bålgilàshlàr: –, +, =, sm, dm, m, l, kg, 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9;
– bir õînàli sînlàrni qo‘shish jàdvàli (10 ichidà) và mîs ràvishdàgi àyirish hîllàri (àvtîmàtizm dàràjàsigà yetkàzish).
Uddàlày îlishi kåràk:
– 0 dàn 100 gàchà bo‘lgàn sînlàrni o‘qish và yozish;
– qo‘shishning àsîsiy õîssàsini bilish và undàn hisîblàshlàrdà fîydàlànish;
– 100 ichidà o‘nlikdàn o‘tmàsdàn sînlàrni qo‘shish và àyirish õîssàlàrini qo‘llàsh;
– kåsmà uzunligini chizg‘ich yordàmidà o‘lchàsh, kåsmà uzunligini sàntimåtrlàrdà, dåtsimåtrlàrdà, dåtsimåtr và sàntimåtrlàrdà yozish;
– chizg‘ich yordàmidà bårilgàn uzunlikdàgi kåsmàni chizish;
– ràsmlàrdàn, mîdållàrdàn, àtrîfdàgi nàrsàlàrdàn eng sîddà gåîmåtrik shàkllàr – uchburchàk, dîirà, kvàdràt, ko‘pburchàk, kåsmlàrni tîpà îlish; bu shàkllàrni bir-biridàn fàrqlàsh;
– qo‘shish và àyirishgà dîir sîddà àrifmåtik màsàlàlàrni yechish.
Maqola sanasi:
